بهترین مرجع مسجد نصرت مشهد

مسلم بن عقبه و امام سجاد(ع)
در منابع، گزارش‌هایی وجود دارااست دربارهٔ کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان اتفاق حره[۳۳] که متعدد و ناهم‌ساز تلقی گردیده‌ میباشد.[۳۴] در برخی آمده که مسلم بن عقبه، بنابر توصیه یزید بن معاویه،[۳۵] با امام سجاد(ع) با نیکویی واکنش کرد.[۳۶] عامل یزید برای این توصیه، عدم دخالت امام(ع) درین قیام، تصویب حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.[۳۷]

در منابع دیگر آمده که مسلم بن عقبه قصد تکریم امام سجاد(ع) را نداشته و قبل از وارد شدن امام(ع)، وی و پدرانش را خشمگینانه دشنام می‌داده میباشد؛ البته به‌هنگام داخل شدن امام(ع) با وی به خیر خوی نموده است.[۳۸] از مسلم بن عقبه، برهان این تغییر تحول خلق و خوی پرسیده گردیده و وی در پاسخ گفته که‌این تغییر‌و تحول اکنون دست وی نبوده و به‌عامل ترسی بوده که از امام(ع) در دل وی آدرس حسینیه نصرت مشهد افتاده بوده میباشد.

[۳۹] به‌نقل از مسعودی[۴۰] و روحانی موثر،[۴۱] این تغییر تحول خلق به‌برهان دعایی بوده که امام(ع) برای دفع شر مسلم بن عقبه خوانده میباشد. طبری و ابن‌اثیر، از مورخان اهل‌سنت نوشته‌اند که امام سجاد(ع) از واهمه مسلم بن عقبه در نگهبانی اشخاصی زیرا مروان بن حکم و عبدالملک بن مروان نزد وی رفته میباشد؛ با وجود این، مسلم به امام(ع) گفته در‌صورتی‌که پیشنهاد یزید عدم وجود، به‌رغم شفاعت این‌دو، تو‌را می‌کشتم.[۴۲] بعضا دانشمندان، با بیان دلایلی، این گزارش را (شفاعت امام به وسیله مروان و پسرش) را تضعیف رزرو حسینیه نصرت مشهد کرده‌اند.[۴۳]

قضیه دیگر درباره خلق مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) روش بیعت امام(ع) با وی تلقی گردیده است.[۴۴] در بعضا منابع آمده که مسلم بن عقبه از تمامی براساس بندگی یزید بیعت گرفت، جز از علی بن حسین(ع) و یکی‌از پسران عبدالله بن عباس.[۴۵] برخلاف این نقل، از یعقوبی آورده شده که امام سجاد(ع) به سفارش خویش، به‌شرط بندگی، با مسلم بن عقبه بیعت کرد.[۴۶] عموم مدینه هم با دیدن بیعت امام(ع) گفتند که زیرا وی که فرزند فرستاده خداست با اینگونه شرطی بیعت کرده، چرا ما بیعت نکنیم تا از مرگ بگریزیم.[۴۷] سید جعفر شهیدی این نقل را جعلی خوانده‌ میباشد. از دید وی، اینگونه نقلی برساخته فرزندان تعالی‌زادگان مدینه میباشد که مراد‌اند تا از قبح بیعت با شرط بندگی پدرانشان با مسلم بن شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد عقبه بکاهند.[۴۸]

پانویس
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۳.
عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۲-۱۶۳.
ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۱۵؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۴.
برای مثال نگاه فرمائید: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۳۷۵.
عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۲-۱۶۳؛ سبحانی، نوروروشنایی ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۷۴۶.
مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص ۱۲۳؛ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۶۷ش، ص۸۴-۸۶؛ جعفریان، تاریخ خلفاء، ۱۳۸۲ش، ص۶۲۰.
ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۰۲.
ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۰۲.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۶۷؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۸۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۱۲؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۲۹۴.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۲۳.
برای مثال نگاه نمائید: عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۳.
مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۴.
سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۴۱۷ق،‌ ص۲۴۶.
مسعودی، التنبیه و الاشراف، ۱۸۹۳م، ص۳۰۶.
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۳-۲۳۴.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۲.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۲.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۰؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۱؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۴.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۷-۲۳۸.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۲۷.
سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۴۱۷ق،‌ ص۲۴۶.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۴، ص۷۹.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۱؛‌ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۷.
جعفریان، تاریخ خلفاء، ۱۳۸۲ش، ص۵۷۷.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۳.
ابن بنده ربه، العقد الفريد، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۳۹.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۷.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۱؛ ابوحنیفه دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۶۷؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۶؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۲۳.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۱-۳۳۲؛ ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۲.
موثر، الارشاد، طهران، ج۲، ص۱۵۱.
برای مثال نگاه نمایید: مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
زاهدی توچائی، «تأملی در خبر ها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۳.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۴.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۳-۴۹۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۴؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۸۱.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
موثر، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۳؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۱۹.
برای مثال نگاه فرمائید به زاهدی توچائی، «تأملی در خبرها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۶-۹۸.
زاهدی توچائی، «تأملی در خبرها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۳.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۱۹-۱۲۰.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص
شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۶۷ش، ص۸۵-۸۶.
منابع
ابن‌اثیر، محمد بن علی، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
ابن‌اثیر، محمد بن علی، الكامل فی التاريخ‌، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
ابن‌عبد و بنده ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، پژوهش اثر گذار محمد قمیحه و عبدالمجید ترحینی، بیروت، دار الکتب العلمية، ۱۴۰۷ق.
ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، پژوهش علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، رسیدگی علی شیری، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن قدمت، البدایة و النهایة، استیناف خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
ابوحنیفه دینوری، احمد بن داود، اخبارالطوال، بازرسی جمال‌الدین شیال و محمد عبدالمنعم عامر، قم،‌ منشورات رضی، ۱۳۷۳ش.
بلاذری، احمد بن يحيى، جمل اینجانب انساب الاشراف، تحقيق محمدباقر المحمودی، بيروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴-۱۴۰۰ق.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، بازرسی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
جعفریان، فرستاده، تاریخ خلفاء (از رحلت نبی تا زوال امویان) قم، انتشارات عامل ما، ۱۳۸۲ش.

مسلم بن عقبه و امام سجاد(ع)
در منابع، گزارش‌هایی وجود دارااست دربارهٔ کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان اتفاق حره[۳۳] که متعدد و ناهم‌ساز تلقی گردیده‌ میباشد.[۳۴] در برخی آمده که مسلم بن عقبه، بنابر توصیه یزید بن معاویه،[۳۵] با امام سجاد(ع) با نیکویی واکنش کرد.[۳۶] عامل یزید برای این توصیه، عدم دخالت امام(ع) درین قیام، تصویب حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.[۳۷]

در منابع دیگر آمده که مسلم بن عقبه قصد تکریم امام سجاد(ع) را نداشته و قبل از وارد شدن امام(ع)، وی و پدرانش را خشمگینانه دشنام می‌داده میباشد؛ البته به‌هنگام داخل شدن امام(ع) با وی به خیر خوی نموده است.[۳۸] از مسلم بن عقبه، برهان این تغییر تحول خلق و خوی پرسیده گردیده و وی در پاسخ گفته که‌این تغییر‌و تحول اکنون دست وی نبوده و به‌عامل ترسی بوده که از امام(ع) در دل وی آدرس حسینیه نصرت مشهد افتاده بوده میباشد.

[۳۹] به‌نقل از مسعودی[۴۰] و روحانی موثر،[۴۱] این تغییر تحول خلق به‌برهان دعایی بوده که امام(ع) برای دفع شر مسلم بن عقبه خوانده میباشد. طبری و ابن‌اثیر، از مورخان اهل‌سنت نوشته‌اند که امام سجاد(ع) از واهمه مسلم بن عقبه در نگهبانی اشخاصی زیرا مروان بن حکم و عبدالملک بن مروان نزد وی رفته میباشد؛ با وجود این، مسلم به امام(ع) گفته در‌صورتی‌که پیشنهاد یزید عدم وجود، به‌رغم شفاعت این‌دو، تو‌را می‌کشتم.[۴۲] بعضا دانشمندان، با بیان دلایلی، این گزارش را (شفاعت امام به وسیله مروان و پسرش) را تضعیف رزرو حسینیه نصرت مشهد کرده‌اند.[۴۳]

قضیه دیگر درباره خلق مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) روش بیعت امام(ع) با وی تلقی گردیده است.[۴۴] در بعضا منابع آمده که مسلم بن عقبه از تمامی براساس بندگی یزید بیعت گرفت، جز از علی بن حسین(ع) و یکی‌از پسران عبدالله بن عباس.[۴۵] برخلاف این نقل، از یعقوبی آورده شده که امام سجاد(ع) به سفارش خویش، به‌شرط بندگی، با مسلم بن عقبه بیعت کرد.[۴۶] عموم مدینه هم با دیدن بیعت امام(ع) گفتند که زیرا وی که فرزند فرستاده خداست با اینگونه شرطی بیعت کرده، چرا ما بیعت نکنیم تا از مرگ بگریزیم.[۴۷] سید جعفر شهیدی این نقل را جعلی خوانده‌ میباشد. از دید وی، اینگونه نقلی برساخته فرزندان تعالی‌زادگان مدینه میباشد که مراد‌اند تا از قبح بیعت با شرط بندگی پدرانشان با مسلم بن شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد عقبه بکاهند.[۴۸]

پانویس
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۳.
عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۲-۱۶۳.
ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۱۵؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۴.
برای مثال نگاه فرمائید: یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۳۷۵.
عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۲-۱۶۳؛ سبحانی، نوروروشنایی ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۷۴۶.
مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص ۱۲۳؛ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۶۷ش، ص۸۴-۸۶؛ جعفریان، تاریخ خلفاء، ۱۳۸۲ش، ص۶۲۰.
ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۰۲.
ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۰۲.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۶۷؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۸۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۱۲؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۲۹۴.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۲۳.
برای مثال نگاه نمائید: عقاد،‌ ابوالشهداء الحسين بن علی(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۳.
مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۴.
سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۴۱۷ق،‌ ص۲۴۶.
مسعودی، التنبیه و الاشراف، ۱۸۹۳م، ص۳۰۶.
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۳-۲۳۴.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۲.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۲.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۰؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۱؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ج۶، ص۲۳۴.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۷-۲۳۸.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۲۷.
سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۴۱۷ق،‌ ص۲۴۶.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۴، ص۷۹.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۱؛‌ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۷.
جعفریان، تاریخ خلفاء، ۱۳۸۲ش، ص۵۷۷.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۳.
ابن بنده ربه، العقد الفريد، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۳۹.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۷.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۱؛ ابوحنیفه دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۶۷؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۶؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۲۳.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۵، ص۳۳۱-۳۳۲؛ ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۲.
موثر، الارشاد، طهران، ج۲، ص۱۵۱.
برای مثال نگاه نمایید: مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
زاهدی توچائی، «تأملی در خبر ها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۳.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۴.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۳-۴۹۴؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۸۴؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۸۱.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰-۷۱.
موثر، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۴۹۳؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۱۹.
برای مثال نگاه فرمائید به زاهدی توچائی، «تأملی در خبرها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۶-۹۸.
زاهدی توچائی، «تأملی در خبرها ملاقات امام زین‌العابدین(ع) با مسلم بن عقبه در قیام حره»، ص۹۳.
مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ۱۴۰۹ق، ص۷۰؛ ابن‌اثیر، الكامل فی التاريخ‌، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۱۹-۱۲۰.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۵۱.
طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص
شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۶۷ش، ص۸۵-۸۶.
منابع
ابن‌اثیر، محمد بن علی، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
ابن‌اثیر، محمد بن علی، الكامل فی التاريخ‌، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
ابن‌عبد و بنده ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، پژوهش اثر گذار محمد قمیحه و عبدالمجید ترحینی، بیروت، دار الکتب العلمية، ۱۴۰۷ق.
ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، پژوهش علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، رسیدگی علی شیری، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن قدمت، البدایة و النهایة، استیناف خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
ابوحنیفه دینوری، احمد بن داود، اخبارالطوال، بازرسی جمال‌الدین شیال و محمد عبدالمنعم عامر، قم،‌ منشورات رضی، ۱۳۷۳ش.
بلاذری، احمد بن يحيى، جمل اینجانب انساب الاشراف، تحقيق محمدباقر المحمودی، بيروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴-۱۴۰۰ق.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، بازرسی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
جعفریان، فرستاده، تاریخ خلفاء (از رحلت نبی تا زوال امویان) قم، انتشارات عامل ما، ۱۳۸۲ش.