یعقوبی در تاثیر خود بعضا مباحث جغرافیایی را نیز مطرح کرده[۱۰] و به گاهشماری اهل ایران و رومی نیز دقت نماد داده میباشد.[۱۱] وی در بیان تولد عیسی(ع) و تولد و بعثت و وفات فرستاده اسلام و استارت زمان هرکدام از خلفای اسلامی، اطلاعاتی نجومی داده میباشد. این داده ها برگرفته از منجِّمانی همانند محمد بن موسی خوارزمی (درگذشت ۲۳۲ق) و ماشاءالله یهودی (درگذشت ۲۰۰ یا این که ۲۰۵ ق) حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۲]
نصیب دوم
محتوا
جلد دوم تاریخ یعقوبی به تاریخ اسلام تخصیص داراست. ابتدا مجلد، تفصیل معاش رسول اسلام از به دنیاآمدن تا بعثت، سفر، غزوات، سفیران عرب، کاتبان و همسران نبی آمده میباشد.
تفصیل رویدادهای زمانه اول جانشینان فرستاده، یعنی ابوبکر و قدمت و عثمان و امام علی و امام حسن(ع)، سوژه آینده میباشد. یعقوبی در گزارش مهاجرت حجة الوداع به معرفی امام علی(ع) از سوی رسول(ص) تحت عنوان جانشین بعد از خویش در غدیر خم اشاره نمود و پاراگراف دارای شهرت نبی درباره امام علی(ع) را نقل نموده است:فمن كنت مولاه، فعلي مولاه، اللهم وال اینجانب والاه و عاد اینجانب عاداه. [۱۳] او به مناسبت بیان وفات ائمه، خلاصهای از سرگذشت و سخنان آنها را تا امام علی النقی(ع) آورده میباشد.[۱۴] یعقوبی خلال حافظه کردن از امام علی(ع) و مقام وی و فضیلت ها اهل بیت، درباره شخصیت ابوطالب، حدیث غدیر و حدیث ثقلین، ماجرای سقیفه بنی ساعده، خلفای ابتدا و امام حسن(ع)، طلحه و زبیر و زبیریان حرف آدرس حسینیه نصرت مشهد گفته میباشد.[۱۵].
آنگاه به زمانه حکومت خلفای اموی و عباسی به ترتیب تاریخ به حکومت وصال آن ها تا رویدادها ۲۵۹قمری پرداخته گردیده است. تاریخ عباسیان در حدود یک پنجم کتاب را مشمول میگردد، چنانکه مسعودی[۱۶] در کتاب تاریخش (مروج الذهب) از کتابی با تیتر تاریخ «در خبر ها عباسیان و جز وی» حافظه کرده که احتمالاً همین قسمت از تاریخ یعقوبی رزرو حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۷]
طرز
طرز یعقوبی در قسمت دوم، بازرسی در احادیث و تعیین آنهاست. وی، برخلاف مورّخان اخباری مانند طبری، سلسله اوراق احادیث را ارائه نکرده میباشد. بلکه بعد از پژوهش و اعتنا در خبر ها راویان و سیره نویسان و مورّخان و تفاوتهای آن ها، گزارشی جامع از خبرها و احادیث ارائه کرده است.[۱۸] یعقوبی در پیشگفتار این جلد، علاوه بر معرفی منابع این نصیب، شماری از راویان و اخباریان و نسب شناسان دارای اسم و رسم سده دوم و سوم را مذکور شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۹]
خصوصیتهای کتاب
خصوصیت بارز این کتاب - که برخی آن را علامت شیعه بودن مؤلف دانستهاند و بعضی این حیث را اشتباه خواندهاند، بیان اوضاع امامان شیعه میباشد.
او درباره عباسیان، اواسطرو بوده و از حوادثی که برای آن ها غیر مطلوب بوده، مانند قتل ابن هُبَیره و ابومسلم خراسانی و سقوط برمکیان، به صورتی مطلوب حرف گفته و حتی درباره وفات امام موسی کاظم(ع) به عنوان کردن نقلی که عباسیان داشتهاند، بسنده نموده است.[۲۰] یعقوبی درباره رویدادها در حدود بعدازظهر خویش، مانند قیام علی بن محمد مالک الزنج (درگذشت ۲۷۰ ش) به بیانی کوتاه اکتفا نموده است.[۲۱]
رده در میان تاریخنویسان
این کتاب، آیتم دقت تاریخنویسان آینده قرار گرفته میباشد. چنانکه مسعودی (درگذشت ۳۴۵ یا این که ۳۴۶) در کتابت تاریخ قبل از اسلام، از یعقوبی تاسی کرده و مطالب اکثری از وی اقتباس کرده است.[۲۲] در سده ششم هجری، مؤلف مجمل التواریخ و القصص، تاریخ یعقوبی را در اختیار داشته و از آن نقل و اقتباس نموده است.[۲۳]
حالت انتشار
تاریخ یعقوبی اول توشه به سعی هوتسما، از روی ورژن خطی کتابخانه کمبریج با پیشگفتارای به لاتین در معرفی مؤلف و انتقاد کتاب، در دو مجلد تکثیر یافته میباشد.[۲۴] دراین چاپ با وجود دقتی که به شغل رفته، پارهای مشکلات، روی داده میباشد.[۲۵]
البته در چاپ آتی کتاب، که براساس رسیدگی هوتسما در سه مجلد تکثیر یافته (نجف ۱۳۵۸)، تصحیح گردیدهاست.[۲۶] هر یکسری در همین چاپ نیز تصرفهایی گردیده که گاه نابجاست.[۲۷]
در ۱۳۳۹ش / ۱۹۶۰ چاپ نوای از روی چاپ هوتسما در دو مجلد در بیروت منتشر شد که فعلا رایج میباشد.
تاریخ یعقوبی را محمدابراهیم آیتی به فارسی ترجمه و در ۱۳۴۱ش در طهران چاپ نموده است.
پانویس
مراجعه کنید به یعقوبی، تاریخ یعقوبی، چاپ بیروت، ج۱، ص۱۷۵ـ۱۷۷.
مراجعه نمایید به ترجمه آیتی،طهران، ۱۳۶۲ش، ج۱، حاشیه ها.
یعقوبی، چاپ هوتسما، ج۱، پیشگفتار، صVIII.
کریستن سن، کشورایران در طی ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، طهران، بینا، ۱۳۵۱ش،ص۸۰ ـ۸۲، ۹۱.
کریستن سن، کشورایران در طی ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، طهران، ۱۳۵۱ش،ص۸۸.
رجوع نمایید به فهارس تاریخ الیعقوبی، ص۴۵۵ـ۴۷۴، ۴۹۱ـ۴۹۲.
غربت، ص۵۲؛ نیز مراجعهنمایید به: یعقوبی، تاریخ یعقوبی، چاپ بیروت، ج۲، ص۳۹۷ـ ۳۹۸.
یعقوبی در تاثیر خود بعضا مباحث جغرافیایی را نیز مطرح کرده[۱۰] و به گاهشماری اهل ایران و رومی نیز دقت نماد داده میباشد.[۱۱] وی در بیان تولد عیسی(ع) و تولد و بعثت و وفات فرستاده اسلام و استارت زمان هرکدام از خلفای اسلامی، اطلاعاتی نجومی داده میباشد. این داده ها برگرفته از منجِّمانی همانند محمد بن موسی خوارزمی (درگذشت ۲۳۲ق) و ماشاءالله یهودی (درگذشت ۲۰۰ یا این که ۲۰۵ ق) حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۲]
نصیب دوم
محتوا
جلد دوم تاریخ یعقوبی به تاریخ اسلام تخصیص داراست. ابتدا مجلد، تفصیل معاش رسول اسلام از به دنیاآمدن تا بعثت، سفر، غزوات، سفیران عرب، کاتبان و همسران نبی آمده میباشد.
تفصیل رویدادهای زمانه اول جانشینان فرستاده، یعنی ابوبکر و قدمت و عثمان و امام علی و امام حسن(ع)، سوژه آینده میباشد. یعقوبی در گزارش مهاجرت حجة الوداع به معرفی امام علی(ع) از سوی رسول(ص) تحت عنوان جانشین بعد از خویش در غدیر خم اشاره نمود و پاراگراف دارای شهرت نبی درباره امام علی(ع) را نقل نموده است:فمن كنت مولاه، فعلي مولاه، اللهم وال اینجانب والاه و عاد اینجانب عاداه. [۱۳] او به مناسبت بیان وفات ائمه، خلاصهای از سرگذشت و سخنان آنها را تا امام علی النقی(ع) آورده میباشد.[۱۴] یعقوبی خلال حافظه کردن از امام علی(ع) و مقام وی و فضیلت ها اهل بیت، درباره شخصیت ابوطالب، حدیث غدیر و حدیث ثقلین، ماجرای سقیفه بنی ساعده، خلفای ابتدا و امام حسن(ع)، طلحه و زبیر و زبیریان حرف آدرس حسینیه نصرت مشهد گفته میباشد.[۱۵].
آنگاه به زمانه حکومت خلفای اموی و عباسی به ترتیب تاریخ به حکومت وصال آن ها تا رویدادها ۲۵۹قمری پرداخته گردیده است. تاریخ عباسیان در حدود یک پنجم کتاب را مشمول میگردد، چنانکه مسعودی[۱۶] در کتاب تاریخش (مروج الذهب) از کتابی با تیتر تاریخ «در خبر ها عباسیان و جز وی» حافظه کرده که احتمالاً همین قسمت از تاریخ یعقوبی رزرو حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۷]
طرز
طرز یعقوبی در قسمت دوم، بازرسی در احادیث و تعیین آنهاست. وی، برخلاف مورّخان اخباری مانند طبری، سلسله اوراق احادیث را ارائه نکرده میباشد. بلکه بعد از پژوهش و اعتنا در خبر ها راویان و سیره نویسان و مورّخان و تفاوتهای آن ها، گزارشی جامع از خبرها و احادیث ارائه کرده است.[۱۸] یعقوبی در پیشگفتار این جلد، علاوه بر معرفی منابع این نصیب، شماری از راویان و اخباریان و نسب شناسان دارای اسم و رسم سده دوم و سوم را مذکور شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۹]
خصوصیتهای کتاب
خصوصیت بارز این کتاب - که برخی آن را علامت شیعه بودن مؤلف دانستهاند و بعضی این حیث را اشتباه خواندهاند، بیان اوضاع امامان شیعه میباشد.
او درباره عباسیان، اواسطرو بوده و از حوادثی که برای آن ها غیر مطلوب بوده، مانند قتل ابن هُبَیره و ابومسلم خراسانی و سقوط برمکیان، به صورتی مطلوب حرف گفته و حتی درباره وفات امام موسی کاظم(ع) به عنوان کردن نقلی که عباسیان داشتهاند، بسنده نموده است.[۲۰] یعقوبی درباره رویدادها در حدود بعدازظهر خویش، مانند قیام علی بن محمد مالک الزنج (درگذشت ۲۷۰ ش) به بیانی کوتاه اکتفا نموده است.[۲۱]
رده در میان تاریخنویسان
این کتاب، آیتم دقت تاریخنویسان آینده قرار گرفته میباشد. چنانکه مسعودی (درگذشت ۳۴۵ یا این که ۳۴۶) در کتابت تاریخ قبل از اسلام، از یعقوبی تاسی کرده و مطالب اکثری از وی اقتباس کرده است.[۲۲] در سده ششم هجری، مؤلف مجمل التواریخ و القصص، تاریخ یعقوبی را در اختیار داشته و از آن نقل و اقتباس نموده است.[۲۳]
حالت انتشار
تاریخ یعقوبی اول توشه به سعی هوتسما، از روی ورژن خطی کتابخانه کمبریج با پیشگفتارای به لاتین در معرفی مؤلف و انتقاد کتاب، در دو مجلد تکثیر یافته میباشد.[۲۴] دراین چاپ با وجود دقتی که به شغل رفته، پارهای مشکلات، روی داده میباشد.[۲۵]
البته در چاپ آتی کتاب، که براساس رسیدگی هوتسما در سه مجلد تکثیر یافته (نجف ۱۳۵۸)، تصحیح گردیدهاست.[۲۶] هر یکسری در همین چاپ نیز تصرفهایی گردیده که گاه نابجاست.[۲۷]
در ۱۳۳۹ش / ۱۹۶۰ چاپ نوای از روی چاپ هوتسما در دو مجلد در بیروت منتشر شد که فعلا رایج میباشد.
تاریخ یعقوبی را محمدابراهیم آیتی به فارسی ترجمه و در ۱۳۴۱ش در طهران چاپ نموده است.
پانویس
مراجعه کنید به یعقوبی، تاریخ یعقوبی، چاپ بیروت، ج۱، ص۱۷۵ـ۱۷۷.
مراجعه نمایید به ترجمه آیتی،طهران، ۱۳۶۲ش، ج۱، حاشیه ها.
یعقوبی، چاپ هوتسما، ج۱، پیشگفتار، صVIII.
کریستن سن، کشورایران در طی ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، طهران، بینا، ۱۳۵۱ش،ص۸۰ ـ۸۲، ۹۱.
کریستن سن، کشورایران در طی ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، طهران، ۱۳۵۱ش،ص۸۸.
رجوع نمایید به فهارس تاریخ الیعقوبی، ص۴۵۵ـ۴۷۴، ۴۹۱ـ۴۹۲.
غربت، ص۵۲؛ نیز مراجعهنمایید به: یعقوبی، تاریخ یعقوبی، چاپ بیروت، ج۲، ص۳۹۷ـ ۳۹۸.
فعالیتهای آموزشی و فرهنگی حسینیه نصرت مشهد