میرزا تندرستعلی مُتَخَلص به دبیر (۱۸۰۳-۱۸۷۵م) شعر سرا و مرثیهسرای معروف شیعه در شبه مجموعه کشورها هند بود که درباره اهلبیت(ع) بهویژه امام حسین(ع) به گویش اردو و فارسی، مرثیه سروده میباشد. وی در اشاعه مرثیهسرایی نقش حسینیه نصرت مشهد بسزایی داشت.
خیال و خاطرپردازیهای دبیر در شعر را فوقالعاده دانستهاند. وی در استعاره و تشبیه، مهارت متعددی داشته و بابیان و کلمههایی فاخر، شعر میسرود. دبیر را در ذکرِ احساسات بسیار حاذق دانستهاند که اتفاق را با کلمه و واژههایی دلخراش ذکر میکرد. دیگر خصوصیت اشعار دبیر، به کارگیری از احادیث در شعر بوده میباشد. وی بیشتر وقت ها با وضو بر سجاده میجلسه و به تایپ کردن مرثیه مبادرت آدرس حسینیه نصرت مشهد میکرد.
میرزا دبیر در سال ۱۲۵۳ش در لکهنو درگذشت و در همانجا شد.
معاشطومار
میرزا سالمعلی متخلص به دبیر[۱] فرزند غلامحسن کاغذفروش در ۱۱ جمادیالاول سال ۱۲۱۸ق (۶ شهریور ۱۱۸۲ش) در محلهای از نواحی شهر دهلی در هندوستان بهعالم آمد.[۲] گفته میشود کنیه «دبیر» را استادش میرضمیر به وی داده رزرو حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۳]
دبیر در کودکی همپا با پدرش از دهلی به لکهنو رفت و تحصیلاتش را در آن شهر استارت کرد.[۴] علم ها متعدد مانند ادبیات عرب، منطق، فلسفه، فقه، تعبیروتفسیر، حکمت و حدیث را یادگرفت.[۵] مولانا غلامضمانت کننده، مولوی میرزا کاظمعلی (محصل غُفرانمآب)، مولوی فداعلی اخباری و ملامهدی مازندرانی از استادان دبیر بودند.[۶] بهگفته بعضی دانشمندان، وی از ۱۲ سالگی مرثیهبیان کردن را استارت نمود.[۷] دبیر را خوش اخلاق و مهماننواز دانستهاند.[۸] وی به لهجه فارسی و عربی احاطه داشت و به لهجه فارسی نیز شعر شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد سروده میباشد.
نوروز بر تو مبارک باد
بخت و اقبال تو همایون باد
دوستانِ علی به عیش همیشه
دشمنانش به سختی مقرون باد[۹]
حرم میرزا دبیر
دبیر همبعدازظهر میرانیس دیگر شعر سرا دارای شهرت آن مجال بود و سه ماه بعد از وفات وی در ۲۹ محرم سال ۱۲۹۲ق بر اساس ۱۶ اسفند ۱۲۵۳ش در ۷۲ سالگی در لکهنو درگذشت و در منزلٔ خویش دفن شد.[۱۰]
شعر و مرثیهخوانی
دبیر بین مرثیهسرایان هند مقام ویژهای دارااست.[۱۱] از کودکی به شعر اعلام کردن عشق و علاقه داشت.[۱۲] شاعری را از استادش «میر مظفر ضمیر» یکی مرثیهنگاران لکهنو فراگرفت.[۱۳] دبیر در موضوعات متفاوت شعر میسرود اما شهرتش به مرثیهسرایی میباشد و بیشتر اشعار او درباره رخداد کربلا میباشد.
بدن ریش و به سجده راز به پیشانی تیر
شمشیر به گلوی کم آب و بر لب تکبیر
بر سینه نشسته شمر وی برای ذبح
نظاره کنان به نعشِ سرور همشیر[۱۴][یادداشت ۱]
درباره تعداد مرثیههای دبیر، تعداد مختلفی آورده شده میباشد.[۱۵] وی ضمن صدها مرثیه، تیم بزرگی از درود، شعر، روضه، رباعی، قطعه، غزل و مثنوی را نیز به مکان نهاده میباشد.[۱۶] از او در موضوعات گوناگون بیش تر از ۱۳۰۰رباعی تودهآوری گردیده است.[۱۷] در مثنویات ۳۳۱۶ شعر تودهآوری گردیده که در مدح اهلبیت(ع) سروده گردیدهاند.[۱۸]
لب تشنه شه تشنه دهان را کشتند
بیان کننده یک توشه پنجتن را کشتند
زهرا ز لحد دست بر آورد و بگفت
فریاد غریب و بیوطن را کشتند[۱۹]
دبیر شعری سروده که در آن از حروف نقطهدار استعمال نشده میباشد.[۲۰] وی کتابی با تیتر «ابواب المصائب» نوشته که ماجرا حضرت یوسف را بنابر قرآن بیان کرده و دردهای او را با مصائب امام حسین(ع) مقایسه نموده است.[۲۱]
شعر دبیر با ضمانت از شعر ملا محمدحسن کاشی:
السلامای مجمع البحرین ایمان و اعتقاد
السلامای مرجع آیههاِ قرآنِ مبین
السلامای نوروفروغ عینِ طا و با و یا این که و سین
السلامای سایهات خورشیدِ رب العالمین
عرش عز و تمکین، آفتاب اعطا کرد و آیین [۲۲]
دفتر کار ماتم جلد ۲۰
خاطرپردازیهای دبیر را فوقالعاده خواندهاند. وی در استعاره و تشبیه، مهارت متعددی داشت[۲۳] و بابیان و واژه و کلمههایی فاخر، شعر میسرود.[۲۴] دبیر را در ذکر احساسات بسیار کار کشته دانستهاند[۲۵] که حادثه را با کلمههای دلخراش ذکر میکرد.[۲۶] دیگر خصوصیت اشعار دبیر، به کار گیری از احادیث در شعر بوده میباشد.[۲۷] وی بیشتر وقت ها با وضو بر سجاده میگردهمایی و به تایپ کردن مرثیه مبادرت می کرد.[۲۸]
اثر ها
میرزا دبیر اثراتی را تألیف نموده است:
نادرات مرزا دبیر
محل کار ماتم ۲۰ جلد[۲۹]
دیوان دبیر
مرزا دبیر کا مرثیه
مصحف فارسی۔ تیم سخن فارسی
مرثیه مرزا دبیر دو جلد
رباعیات دبیر۔ سید سرفراز حسین
ابوب المصائب؛ دبیر کی نثری نوشتن هے۔
سبع مثانی
سلک درود دبیر۔ دیوان شعر هے جسے سید تقی عابدی نے تروتمیز کیا هے۔
اشعار فارسی
اشعار فارسی میرزا دبیر را سید تقی عابدی با تیتر «مصحف فارسی مرزا دبیر» جمع نموده است که در آن ۳۹ رباعی، ۷ قطعه، ۲ درود، ۲۰ مخمس و ۳ مسدس نام بردهاند.[۳۰]
از فرط عطش جگر کباب میباشد حسین
محتاج به نیم قطره آب میباشد حسین
افتادگیش چو خاک لب کم آب بدشت
زان روست که ابن بوتراب میباشد حسین[۳۱]
شعر «در یگانه دریائی مجمع البحرین - بخون طپیده کرب و بلا امام حسین» دارنده ۴۷ سد میباشد.
شعر «بلند درجه شاهی ز صدر زین زمینخورد - در حالتی که اشتباه نکنم افق بر زمین زمینخورد» ۲۳ سد داراست کهاین بیت، ضمانت از سروده مُقبِل کاشانی میباشد.
شعر «بی آرامش پا منه اینجا که عجب درگاهی ست - سجده گاه مَلَک و مدیحه شاهنشاهی ست» ۲۰ سد دارااست.[۳۲]
موسی آنجا بعصا آمد و دربانی کرد
جبرئیل از مالامال خویش مِروَحِه جنبانی کرد[یادداشت ۲]
دیده یعقوب ازین قبره نورانی کرد
ایزد از آیه پاک سازی ستایش خوانی کرد
[۳۳]
میرزا تندرستعلی مُتَخَلص به دبیر (۱۸۰۳-۱۸۷۵م) شعر سرا و مرثیهسرای معروف شیعه در شبه مجموعه کشورها هند بود که درباره اهلبیت(ع) بهویژه امام حسین(ع) به گویش اردو و فارسی، مرثیه سروده میباشد. وی در اشاعه مرثیهسرایی نقش حسینیه نصرت مشهد بسزایی داشت.
خیال و خاطرپردازیهای دبیر در شعر را فوقالعاده دانستهاند. وی در استعاره و تشبیه، مهارت متعددی داشته و بابیان و کلمههایی فاخر، شعر میسرود. دبیر را در ذکرِ احساسات بسیار حاذق دانستهاند که اتفاق را با کلمه و واژههایی دلخراش ذکر میکرد. دیگر خصوصیت اشعار دبیر، به کارگیری از احادیث در شعر بوده میباشد. وی بیشتر وقت ها با وضو بر سجاده میجلسه و به تایپ کردن مرثیه مبادرت آدرس حسینیه نصرت مشهد میکرد.
میرزا دبیر در سال ۱۲۵۳ش در لکهنو درگذشت و در همانجا شد.
معاشطومار
میرزا سالمعلی متخلص به دبیر[۱] فرزند غلامحسن کاغذفروش در ۱۱ جمادیالاول سال ۱۲۱۸ق (۶ شهریور ۱۱۸۲ش) در محلهای از نواحی شهر دهلی در هندوستان بهعالم آمد.[۲] گفته میشود کنیه «دبیر» را استادش میرضمیر به وی داده رزرو حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۳]
دبیر در کودکی همپا با پدرش از دهلی به لکهنو رفت و تحصیلاتش را در آن شهر استارت کرد.[۴] علم ها متعدد مانند ادبیات عرب، منطق، فلسفه، فقه، تعبیروتفسیر، حکمت و حدیث را یادگرفت.[۵] مولانا غلامضمانت کننده، مولوی میرزا کاظمعلی (محصل غُفرانمآب)، مولوی فداعلی اخباری و ملامهدی مازندرانی از استادان دبیر بودند.[۶] بهگفته بعضی دانشمندان، وی از ۱۲ سالگی مرثیهبیان کردن را استارت نمود.[۷] دبیر را خوش اخلاق و مهماننواز دانستهاند.[۸] وی به لهجه فارسی و عربی احاطه داشت و به لهجه فارسی نیز شعر شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد سروده میباشد.
نوروز بر تو مبارک باد
بخت و اقبال تو همایون باد
دوستانِ علی به عیش همیشه
دشمنانش به سختی مقرون باد[۹]
حرم میرزا دبیر
دبیر همبعدازظهر میرانیس دیگر شعر سرا دارای شهرت آن مجال بود و سه ماه بعد از وفات وی در ۲۹ محرم سال ۱۲۹۲ق بر اساس ۱۶ اسفند ۱۲۵۳ش در ۷۲ سالگی در لکهنو درگذشت و در منزلٔ خویش دفن شد.[۱۰]
شعر و مرثیهخوانی
دبیر بین مرثیهسرایان هند مقام ویژهای دارااست.[۱۱] از کودکی به شعر اعلام کردن عشق و علاقه داشت.[۱۲] شاعری را از استادش «میر مظفر ضمیر» یکی مرثیهنگاران لکهنو فراگرفت.[۱۳] دبیر در موضوعات متفاوت شعر میسرود اما شهرتش به مرثیهسرایی میباشد و بیشتر اشعار او درباره رخداد کربلا میباشد.
بدن ریش و به سجده راز به پیشانی تیر
شمشیر به گلوی کم آب و بر لب تکبیر
بر سینه نشسته شمر وی برای ذبح
نظاره کنان به نعشِ سرور همشیر[۱۴][یادداشت ۱]
درباره تعداد مرثیههای دبیر، تعداد مختلفی آورده شده میباشد.[۱۵] وی ضمن صدها مرثیه، تیم بزرگی از درود، شعر، روضه، رباعی، قطعه، غزل و مثنوی را نیز به مکان نهاده میباشد.[۱۶] از او در موضوعات گوناگون بیش تر از ۱۳۰۰رباعی تودهآوری گردیده است.[۱۷] در مثنویات ۳۳۱۶ شعر تودهآوری گردیده که در مدح اهلبیت(ع) سروده گردیدهاند.[۱۸]
لب تشنه شه تشنه دهان را کشتند
بیان کننده یک توشه پنجتن را کشتند
زهرا ز لحد دست بر آورد و بگفت
فریاد غریب و بیوطن را کشتند[۱۹]
دبیر شعری سروده که در آن از حروف نقطهدار استعمال نشده میباشد.[۲۰] وی کتابی با تیتر «ابواب المصائب» نوشته که ماجرا حضرت یوسف را بنابر قرآن بیان کرده و دردهای او را با مصائب امام حسین(ع) مقایسه نموده است.[۲۱]
شعر دبیر با ضمانت از شعر ملا محمدحسن کاشی:
السلامای مجمع البحرین ایمان و اعتقاد
السلامای مرجع آیههاِ قرآنِ مبین
السلامای نوروفروغ عینِ طا و با و یا این که و سین
السلامای سایهات خورشیدِ رب العالمین
عرش عز و تمکین، آفتاب اعطا کرد و آیین [۲۲]
دفتر کار ماتم جلد ۲۰
خاطرپردازیهای دبیر را فوقالعاده خواندهاند. وی در استعاره و تشبیه، مهارت متعددی داشت[۲۳] و بابیان و واژه و کلمههایی فاخر، شعر میسرود.[۲۴] دبیر را در ذکر احساسات بسیار کار کشته دانستهاند[۲۵] که حادثه را با کلمههای دلخراش ذکر میکرد.[۲۶] دیگر خصوصیت اشعار دبیر، به کار گیری از احادیث در شعر بوده میباشد.[۲۷] وی بیشتر وقت ها با وضو بر سجاده میگردهمایی و به تایپ کردن مرثیه مبادرت می کرد.[۲۸]
اثر ها
میرزا دبیر اثراتی را تألیف نموده است:
نادرات مرزا دبیر
محل کار ماتم ۲۰ جلد[۲۹]
دیوان دبیر
مرزا دبیر کا مرثیه
مصحف فارسی۔ تیم سخن فارسی
مرثیه مرزا دبیر دو جلد
رباعیات دبیر۔ سید سرفراز حسین
ابوب المصائب؛ دبیر کی نثری نوشتن هے۔
سبع مثانی
سلک درود دبیر۔ دیوان شعر هے جسے سید تقی عابدی نے تروتمیز کیا هے۔
اشعار فارسی
اشعار فارسی میرزا دبیر را سید تقی عابدی با تیتر «مصحف فارسی مرزا دبیر» جمع نموده است که در آن ۳۹ رباعی، ۷ قطعه، ۲ درود، ۲۰ مخمس و ۳ مسدس نام بردهاند.[۳۰]
از فرط عطش جگر کباب میباشد حسین
محتاج به نیم قطره آب میباشد حسین
افتادگیش چو خاک لب کم آب بدشت
زان روست که ابن بوتراب میباشد حسین[۳۱]
شعر «در یگانه دریائی مجمع البحرین - بخون طپیده کرب و بلا امام حسین» دارنده ۴۷ سد میباشد.
شعر «بلند درجه شاهی ز صدر زین زمینخورد - در حالتی که اشتباه نکنم افق بر زمین زمینخورد» ۲۳ سد داراست کهاین بیت، ضمانت از سروده مُقبِل کاشانی میباشد.
شعر «بی آرامش پا منه اینجا که عجب درگاهی ست - سجده گاه مَلَک و مدیحه شاهنشاهی ست» ۲۰ سد دارااست.[۳۲]
موسی آنجا بعصا آمد و دربانی کرد
جبرئیل از مالامال خویش مِروَحِه جنبانی کرد[یادداشت ۲]
دیده یعقوب ازین قبره نورانی کرد
ایزد از آیه پاک سازی ستایش خوانی کرد
[۳۳]
آدرس حسینیه نصرت مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از حضور در مراسم