نامونشان و تابعیت
اکثر قریب به واقعه متنها و روایاتی که به مامان امام مجال(عج) اشاره کردهاند، او را کنیز دانستهاند.[۱۵] تعریف امام مهدی(عج) به «ابن خیرة الإماء:پسرِ شایسته ترین کنیز»[۱۶] یا این که «ابن سیدة الإماء: پسرِ سرور کنیزان»[۱۷] نیز بر کنیزبودن وی دلالت حسینیه نصرت مشهد دارااست.
[۱۸] همینطور در احادیث آمده میباشد امام درست گو(ع) برای فسخکردن ادعای هر که مدعا بود محمد بن عبدالله بن حسن (پر اسم و رسم به نفس زکیه) به عبارتی قائم میباشد، بدین مقاله برهان کرد که قائم فرزند کنیز میباشد؛ در حالی که محمد بن عبدالله از مادری آزاده میباشد.[۱۹] صرفا ماجراِ مخالف با کنیز بودن، روایتی میباشد که شهید ثانی آن را در پوسته قولی ضعیف نقل مینماید و مامان امام مجال را مریم دختر زید علوی معرفی مینماید.[۲۰] به گفته محدث بحرانی، علامه مجلسی نیز این داستان را ضعیف دانسته آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۲۱]
فی مابین گزارشهایی که مامان امام را کنیز معرفی کردهاند، بعضی او را کنیز حکیمه خاتون (عمه امام حسن عسکری(ع)) دانستهاند[۲۲] و برخی گفتهاند کنیزی بوده که تربیتش به حکیمه خاتون ودیعه گردیده بود.[۲۳] در روایتی نیز وی کنیزی سیاه معرفی گردیدهاست: «همانا در مالک این دستور، سنتی از یوسف(ع) میباشد و آن اینکه وی فرزند کنیزی سیاه میباشد.»[۲۴] همینطور گفته شده او کنیزی از «نوبه» (در شمال سودان) رزرو حسینیه نصرت مشهد بوده میباشد.[۲۵]
شاهزاده رومی
در بعضا از منابع قدیمی شیعه، داستانی کامل وجود داراست که مامان امام فرصت(عج) را شاهزادهای رومی به اسم ملیکه (ملیکا) بنت یشوع، نوه دختری قیصر روم معرفی مینماید که نسب مادرش به شمعون، یکیاز حواری عیسی(ع) می رسد. درین قصه آمده میباشد ملیکه که در کاخ جدش بود، حضرت مریم(ع) و حضرت فاطمه(س) را در فقیه رؤیا میبیند و حضرت فاطمه(س) اورا به اسلام دعوت مینماید و او را متقاعد میسازد تا خویش را به اسارت لشکریان اسلام درآورد. ملیکه آن گاه در پیکار در بین مسلمان ها با رومیان، اسیر مسلمان ها می گردد و امام هادی(ع) شخصی را مأمور مینماید و ملیکه را از بازارِ بردهفروشان میخرد و به عقد امام حسن عسکری(ع) شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد درمیآورد.[۲۶]
این قصه را برای نخسین بار روحانی صدوق (۳۰۵ ۳۸۱ق) در کتاب کمال الدین آورده و محمد بن جریر طبری در دلائل الإمامة[۲۷] آن را با سندی متعدد نقل نموده است.[۲۸] همینطور روحانی طوسی در کتاب الغیبه با به عبارتی گواهی طبری البته با یک واسطه بیشتر، آن را نقل نموده است.[۲۹]
گونه هایهایی بهاین داستان وارداتی میباشد که بعضا از آنها بهاین تفصیل میباشد: ۱. اشخاص جان دار در مدرک این حدیث، به جز محمد بن بحر (راوی نخستین)، همه مجهول یا این که مُهمل میباشند که نماد ضعف رجالی آنان و در فیض ضعف مدرک حدیث میباشد. ۲. محمد بن بحر (راوی نخستین) نیز به بزرگنمایی جنایتکار میباشد. ۳. انسان بن سلیمان که راوی بی واسطه قصه میباشد، مجهول و ناشناخته میباشد. ۴. پرداخت قصهسیرتکامل و ناهمگون بودنِ آن با طرز متنها حدیثی، موجب کاهش اتکا بر این متن میباشد.[۳۰]
وفات و ضریح
نقشه بقاع عسکریین و محل دفن نرجس خاتون
گزارشگردیدهاست مامان امام فرصت(عج) پیش از شهیدشدن امام عسکری(ع) (سال ۲۶۰ قمری) درگذشت؛[۳۱] ولی نقلهای تاریخی دیگری وجود داراست که می گویند او بعد از شهیدشدن امام نیز زنده بوده میباشد؛ از جمله روحانی صدوق نقل مینماید وی هنگام شهید شدن امام عسکری(ع) بر بالین امام بود.[۳۲] همینطور نجّاشی مینویسد مامان امام فرصت پس امام عسکری(ع) نیز در قید حیات و در منزل محمد بن علی بن حمزه بود.[۳۳] قبر نرجس خاتون در بقاع عسکریین در سامرا و در کنار قبر امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) جایدارد.[۳۴] ابن مشهدی زیارتنامهای برای او نقل مینماید که ولی از طرف امام معصوم وجود ندارد.[۳۵]
پانویس
رجوع نمایید به: روضه خوان صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۸؛ روضه خوان طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۱۳.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن ابی الثلج، «تاریخ الائمه»، ۱۳۹۶ق، ص۲۶؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن تمهید، جمهره انساب العرب، ۱۹۸۲م، ص۶۱؛ روحانی طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲.
سلیمیان، فرهنگ و تمدنطومار مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۱.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۳ش، ج۵۱، ص۲۸.
مراجعهکنید به: مسعودی، إثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۵۸.
سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۱۸۲.
نامونشان و تابعیت
اکثر قریب به واقعه متنها و روایاتی که به مامان امام مجال(عج) اشاره کردهاند، او را کنیز دانستهاند.[۱۵] تعریف امام مهدی(عج) به «ابن خیرة الإماء:پسرِ شایسته ترین کنیز»[۱۶] یا این که «ابن سیدة الإماء: پسرِ سرور کنیزان»[۱۷] نیز بر کنیزبودن وی دلالت حسینیه نصرت مشهد دارااست.
[۱۸] همینطور در احادیث آمده میباشد امام درست گو(ع) برای فسخکردن ادعای هر که مدعا بود محمد بن عبدالله بن حسن (پر اسم و رسم به نفس زکیه) به عبارتی قائم میباشد، بدین مقاله برهان کرد که قائم فرزند کنیز میباشد؛ در حالی که محمد بن عبدالله از مادری آزاده میباشد.[۱۹] صرفا ماجراِ مخالف با کنیز بودن، روایتی میباشد که شهید ثانی آن را در پوسته قولی ضعیف نقل مینماید و مامان امام مجال را مریم دختر زید علوی معرفی مینماید.[۲۰] به گفته محدث بحرانی، علامه مجلسی نیز این داستان را ضعیف دانسته آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۲۱]
فی مابین گزارشهایی که مامان امام را کنیز معرفی کردهاند، بعضی او را کنیز حکیمه خاتون (عمه امام حسن عسکری(ع)) دانستهاند[۲۲] و برخی گفتهاند کنیزی بوده که تربیتش به حکیمه خاتون ودیعه گردیده بود.[۲۳] در روایتی نیز وی کنیزی سیاه معرفی گردیدهاست: «همانا در مالک این دستور، سنتی از یوسف(ع) میباشد و آن اینکه وی فرزند کنیزی سیاه میباشد.»[۲۴] همینطور گفته شده او کنیزی از «نوبه» (در شمال سودان) رزرو حسینیه نصرت مشهد بوده میباشد.[۲۵]
شاهزاده رومی
در بعضا از منابع قدیمی شیعه، داستانی کامل وجود داراست که مامان امام فرصت(عج) را شاهزادهای رومی به اسم ملیکه (ملیکا) بنت یشوع، نوه دختری قیصر روم معرفی مینماید که نسب مادرش به شمعون، یکیاز حواری عیسی(ع) می رسد. درین قصه آمده میباشد ملیکه که در کاخ جدش بود، حضرت مریم(ع) و حضرت فاطمه(س) را در فقیه رؤیا میبیند و حضرت فاطمه(س) اورا به اسلام دعوت مینماید و او را متقاعد میسازد تا خویش را به اسارت لشکریان اسلام درآورد. ملیکه آن گاه در پیکار در بین مسلمان ها با رومیان، اسیر مسلمان ها می گردد و امام هادی(ع) شخصی را مأمور مینماید و ملیکه را از بازارِ بردهفروشان میخرد و به عقد امام حسن عسکری(ع) شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد درمیآورد.[۲۶]
این قصه را برای نخسین بار روحانی صدوق (۳۰۵ ۳۸۱ق) در کتاب کمال الدین آورده و محمد بن جریر طبری در دلائل الإمامة[۲۷] آن را با سندی متعدد نقل نموده است.[۲۸] همینطور روحانی طوسی در کتاب الغیبه با به عبارتی گواهی طبری البته با یک واسطه بیشتر، آن را نقل نموده است.[۲۹]
گونه هایهایی بهاین داستان وارداتی میباشد که بعضا از آنها بهاین تفصیل میباشد: ۱. اشخاص جان دار در مدرک این حدیث، به جز محمد بن بحر (راوی نخستین)، همه مجهول یا این که مُهمل میباشند که نماد ضعف رجالی آنان و در فیض ضعف مدرک حدیث میباشد. ۲. محمد بن بحر (راوی نخستین) نیز به بزرگنمایی جنایتکار میباشد. ۳. انسان بن سلیمان که راوی بی واسطه قصه میباشد، مجهول و ناشناخته میباشد. ۴. پرداخت قصهسیرتکامل و ناهمگون بودنِ آن با طرز متنها حدیثی، موجب کاهش اتکا بر این متن میباشد.[۳۰]
وفات و ضریح
نقشه بقاع عسکریین و محل دفن نرجس خاتون
گزارشگردیدهاست مامان امام فرصت(عج) پیش از شهیدشدن امام عسکری(ع) (سال ۲۶۰ قمری) درگذشت؛[۳۱] ولی نقلهای تاریخی دیگری وجود داراست که می گویند او بعد از شهیدشدن امام نیز زنده بوده میباشد؛ از جمله روحانی صدوق نقل مینماید وی هنگام شهید شدن امام عسکری(ع) بر بالین امام بود.[۳۲] همینطور نجّاشی مینویسد مامان امام فرصت پس امام عسکری(ع) نیز در قید حیات و در منزل محمد بن علی بن حمزه بود.[۳۳] قبر نرجس خاتون در بقاع عسکریین در سامرا و در کنار قبر امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) جایدارد.[۳۴] ابن مشهدی زیارتنامهای برای او نقل مینماید که ولی از طرف امام معصوم وجود ندارد.[۳۵]
پانویس
رجوع نمایید به: روضه خوان صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۸؛ روضه خوان طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۱۳.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن ابی الثلج، «تاریخ الائمه»، ۱۳۹۶ق، ص۲۶؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن تمهید، جمهره انساب العرب، ۱۹۸۲م، ص۶۱؛ روحانی طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
روحانی صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۲.
سلیمیان، فرهنگ و تمدنطومار مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۱.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۳ش، ج۵۱، ص۲۸.
مراجعهکنید به: مسعودی، إثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۵۸.
سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۱۸۲.
فعالیتهای آموزشی و فرهنگی حسینیه نصرت مشهد