استارت تعبیر و تفسیر قرآن
تفسير قرآن از قديمى ترين اشتغالات علمى میباشد كه محققان اسلامى را به خویش جلب و سرگرم كرده میباشد. و تاريخ اين نوع مشاجره كه نامش تفسير میباشد، از بعدازظهر نزول قرآن استارت گردیده، و اين مفهوم از آيۀ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ (ترجمه:همانطور كه در ميان شما، رسولاى از خودتان روانه كرديم، [كه] آيات مارا بر شما مىخواند، و شمارا پاك مىگرداند، و به شما كتاب و حكمت مىآموزد)[بقره–۱۵۱] به خوبى به کارگیری ميگردد، زیرا مى فرمايد: به عبارتی رسولي كه كتاب قرآن به وی نازل شد، آن كتاب را به شما حسینیه نصرت مشهد تعليم مىدهد.
نگاهی به طبقات مفسران
شیتای از تعبیر و تفسیر ابن عباس - نسخۀ خطی ایاصوفیا
طبقه نخستین از مفسرين اسلام، جمعى از صحابه بودند مانند ابن عباس، و عبدالله بن قدمت، و ابىّ ، و غير آدرس حسینیه نصرت مشهد ايشان.[۲۲]
آن روز مشاجره از قرآن از چارچوب جهات ادبى آيات، و شان نزول آنان، و مختصرى ادله به آيات براى توضيح آياتى ديگر، و اندكى تفسير به احادیث وارده از پیامبر پروردگار(ص) درباره ی قصص و معارف مبدا و معاد، و امثال آن تجاوز رزرو حسینیه نصرت مشهد نمیكرد.
در مفسرين طبقه دوم، يعنى تابعین زیرا مجاهد و قتاده و ابن ابى ليلى و شَعبى و سدى و ديگران نيز كه در دو قرن اولیه مهاجرت بودند، جريان به همين منوال بود. ايشان هم چيزى به آن چه مفسرين طبقه اولیه، و صحابه ، در طريقه تفسير سلوك كرده بودند، نيفزودند. صرفا چيزى كه به آن اضافه كردند، اين بود كه بيشتر از گذشتگان در تفسير خویش، شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد روايت آوردند.[۲۳]
پس از نبی معبود(ص) در بعد از ظهر خلفا، فتوحات اسلامى استارت مى گردد، و مسلمانها در بلاد فتح گردیده با فرقه هائى گوناگون، و امتهایى متفاوت، و با علماى اديان و مذهب ها متعدد آشنا میگردند و اين معاشرت و آميزش باعث مىخواهد شد دعوا هاى كلامى در مسلمان ها شايع گردد.
از سوى ديگر در اواخر سلطنت امویان و اوائل عباسیان، يعنى در اواخر قرن نخستین سفر، فلسفه يونان به گویش عربى ترجمه گردیده، در بين علماى اسلام نشر يافت. و کلیه جا مباحث عقلى ورد گویشها و نقل مجالس علماء شد و از سوى سوم مقارن با تکثیر دعواهاى فلسفى، مطالب عرفانى و صوفى گرى نيز در اسلام خط مش يافته، جمعى از عموم به آن تمايل نمودند. و از سوى چهارم، جمعى از عموم سطحى به به عبارتی تعبد صرف كه در ابتدا اسلام نسبت بدستورات نبی آفریدگار(ص) داشتند، باقى ماندند و فارغ از اينكه كارى به عقل و فكر خویش داشته باشند، در شعور آيات قرآن به احاديث اكتفاء نموده و در ادراک معناى حديث هم هيچگونه مداخله اى ننموده، به ظواهر آن ها تعبد مى كردند. و در صورتی هم احيانا بحثى از قرآن مى كردند، صرفا از جهات ادبى آن بود و بس. اين چهار ادله سبب شد كه شیوه اهل دانش در تفسير قرآن كريم متفاوت گردد، خلال اين چهار دلیل، ادله اصلی ديگرى كه در اين اختلاف تاثیر به سزائى داشت، اختلاف مذهب ها بود كه آنچنان در ميان مسلمانها تفرقه افكنده بود، كه ميان مذهب ها اسلامى هيچ جامعه اى، كلمه واحدى نمانده بود، جز دو كلمه (لا اله الا الله و محمد نبی الله)، و گر خیر در تمامى مسائل اسلامى اختلاف پديد آمده بود.[۲۴]
در مسیحیت
هرمنوتیک که در فرهنگ وتمدن مسیحیت دانش تعبیر و تفسیر متن ها مقدس و به صورت خاص تورات و انجیل میباشد، جایگاهی در حدود دانش تعبیروتفسیر در اسلام داراست. ولی، مغایر تعبیر قرآن که مقصود از آن کشف و پرده برداری از معنای صحبت میباشد، در مسیحیت جنبۀ ارشادی و تازه به تازه شدن مفاهیم کتاب مقدس، متناسب با نیازهای روز معنی گردیده، گر چه به معنای تفصیل و تعقیب و توضیح لغات غامض به معنای معمولی هم آمده میباشد.[۲۵]
بایستگی تعبیر
ضرورت تعبیر به بایستگی آشنایی قرآن بازمی شود. قرآن را بایستی آشنایی و در زوایای آن نماید و کاو کرد تا به ژرفا و درونمایهاش خط مش یافت و از رهنمودهایش موعظه گرفت. قرآن کریم ومهربان در مداقه تدبر و اندیشیدن در آیاتش حرف گفته میباشد و مسلمان ها را به استیناف و درنگ در کلامش تشویق نموده است. در جایی میفرماید: كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (ترجمه:[اين] كتابى مبارك میباشد كه آن را به سوى تو نازل كردهايم تا در [باره] آيات آن بينديشند، و خردمندان ارشاد گيرند.)[ص–۲۹] از سوی دیگر، صراحت دارد که قرآن به لهجه عموم نازل گردیده و کتابی مبین و آشکار میباشد، البته به فرستاده(ص) امر داده تا قرآن را تفصیل و توضیح دهد وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (ترجمه:و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى عموم آنچه را به سوى ايشان نازل گردیدهاست توضيح دهى، و اميد كه آنها بينديشند.)[نحل–۴۴] چون پی بردن ظواهر معانی غیر از تعبیر میباشد. هر که عربی را به خیر و خوبی بداند، ظواهر معانی را در مییابد، البته به ژرفای آن جز با کارایی و سعی و در مشت داشتن ابزار و علمهای موردنیاز نمیرسد.
قبل از این، در حالتی که کسی با تمرکز به مطالب قرآن دقت کند درمی یابد که قرآن خصوصیتهایی اختصاصی به خویش داراست که بایستگی تعبیر و تفسیر را در هر بعدازظهر و هنگامی ایجاب مینماید. بعضی از این خصوصیتهای بهاین قرار میباشد:
معانی متفاوت: قرآن کریم ومهربان معانی مختلف دارااست، ژرفناک و فراخناک میباشد. امیرالمومنین(ع) می فرماید: و إنّ القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه (ترجمه: ظواهر قرآن زیباست و باطنش ژرف و ناپیداست. شگفتیها آن سپری نگردد و غرایب آن به نقطه پایان نرسد.[۲۶])
ذکر فشرده مسائل: در قرآن، مسائل بسیار فشرده و با اشاره آورده شده میباشد. در ذکر عقاید و احکام به سیرتکاملای موجز مطالب را می آورد و از بیان مختصات و جزئیات دوری مینماید که مطلقاً نیاز به تعبیروتفسیر دارااست. نمونۀ پرنور آن در احکام نماز، روزه، حج و دهها فعالیت عبادی و غیرعبادی میباشد.
نزول تدریجی قرآن: قرآن در برهه زمانی ۲۳ سال نازل گردیده و شیوۀ آن به سیرتکاملای میباشد که مطالب در سورههای گوناگون قرار میگیرد. از این روی در هر سوره نکتهای را ذکر کرده که با کنار هم گذاشتن آن و پرده برداری از معانی میقدرت به فهم بی نقص آن رسید.
منشأ غیبی وحی: وحی گنجینۀ دانش الاهی و نازل گردیده از فقیه غیب و وابسته به جهانی میباشد بیغایت گستردهخیس از فقید احساس و مادیت. نکات غیبی و نامأنوس با طبیعت دنیوی بشری درقالب سخنان متعارف ریخته گردیده است. در قرآن حقایقی زیرا فرشتگان، عالم آخرت، دانا غیب، صفات الاهی، حرکات تکوینی و معجزات مطرح گردیده است. مأنوس شدن با این معانی نیاز به مقدمات و توضیح و تعبیر دارااست.
استارت تعبیر و تفسیر قرآن
تفسير قرآن از قديمى ترين اشتغالات علمى میباشد كه محققان اسلامى را به خویش جلب و سرگرم كرده میباشد. و تاريخ اين نوع مشاجره كه نامش تفسير میباشد، از بعدازظهر نزول قرآن استارت گردیده، و اين مفهوم از آيۀ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ (ترجمه:همانطور كه در ميان شما، رسولاى از خودتان روانه كرديم، [كه] آيات مارا بر شما مىخواند، و شمارا پاك مىگرداند، و به شما كتاب و حكمت مىآموزد)[بقره–۱۵۱] به خوبى به کارگیری ميگردد، زیرا مى فرمايد: به عبارتی رسولي كه كتاب قرآن به وی نازل شد، آن كتاب را به شما حسینیه نصرت مشهد تعليم مىدهد.
نگاهی به طبقات مفسران
شیتای از تعبیر و تفسیر ابن عباس - نسخۀ خطی ایاصوفیا
طبقه نخستین از مفسرين اسلام، جمعى از صحابه بودند مانند ابن عباس، و عبدالله بن قدمت، و ابىّ ، و غير آدرس حسینیه نصرت مشهد ايشان.[۲۲]
آن روز مشاجره از قرآن از چارچوب جهات ادبى آيات، و شان نزول آنان، و مختصرى ادله به آيات براى توضيح آياتى ديگر، و اندكى تفسير به احادیث وارده از پیامبر پروردگار(ص) درباره ی قصص و معارف مبدا و معاد، و امثال آن تجاوز رزرو حسینیه نصرت مشهد نمیكرد.
در مفسرين طبقه دوم، يعنى تابعین زیرا مجاهد و قتاده و ابن ابى ليلى و شَعبى و سدى و ديگران نيز كه در دو قرن اولیه مهاجرت بودند، جريان به همين منوال بود. ايشان هم چيزى به آن چه مفسرين طبقه اولیه، و صحابه ، در طريقه تفسير سلوك كرده بودند، نيفزودند. صرفا چيزى كه به آن اضافه كردند، اين بود كه بيشتر از گذشتگان در تفسير خویش، شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد روايت آوردند.[۲۳]
پس از نبی معبود(ص) در بعد از ظهر خلفا، فتوحات اسلامى استارت مى گردد، و مسلمانها در بلاد فتح گردیده با فرقه هائى گوناگون، و امتهایى متفاوت، و با علماى اديان و مذهب ها متعدد آشنا میگردند و اين معاشرت و آميزش باعث مىخواهد شد دعوا هاى كلامى در مسلمان ها شايع گردد.
از سوى ديگر در اواخر سلطنت امویان و اوائل عباسیان، يعنى در اواخر قرن نخستین سفر، فلسفه يونان به گویش عربى ترجمه گردیده، در بين علماى اسلام نشر يافت. و کلیه جا مباحث عقلى ورد گویشها و نقل مجالس علماء شد و از سوى سوم مقارن با تکثیر دعواهاى فلسفى، مطالب عرفانى و صوفى گرى نيز در اسلام خط مش يافته، جمعى از عموم به آن تمايل نمودند. و از سوى چهارم، جمعى از عموم سطحى به به عبارتی تعبد صرف كه در ابتدا اسلام نسبت بدستورات نبی آفریدگار(ص) داشتند، باقى ماندند و فارغ از اينكه كارى به عقل و فكر خویش داشته باشند، در شعور آيات قرآن به احاديث اكتفاء نموده و در ادراک معناى حديث هم هيچگونه مداخله اى ننموده، به ظواهر آن ها تعبد مى كردند. و در صورتی هم احيانا بحثى از قرآن مى كردند، صرفا از جهات ادبى آن بود و بس. اين چهار ادله سبب شد كه شیوه اهل دانش در تفسير قرآن كريم متفاوت گردد، خلال اين چهار دلیل، ادله اصلی ديگرى كه در اين اختلاف تاثیر به سزائى داشت، اختلاف مذهب ها بود كه آنچنان در ميان مسلمانها تفرقه افكنده بود، كه ميان مذهب ها اسلامى هيچ جامعه اى، كلمه واحدى نمانده بود، جز دو كلمه (لا اله الا الله و محمد نبی الله)، و گر خیر در تمامى مسائل اسلامى اختلاف پديد آمده بود.[۲۴]
در مسیحیت
هرمنوتیک که در فرهنگ وتمدن مسیحیت دانش تعبیر و تفسیر متن ها مقدس و به صورت خاص تورات و انجیل میباشد، جایگاهی در حدود دانش تعبیروتفسیر در اسلام داراست. ولی، مغایر تعبیر قرآن که مقصود از آن کشف و پرده برداری از معنای صحبت میباشد، در مسیحیت جنبۀ ارشادی و تازه به تازه شدن مفاهیم کتاب مقدس، متناسب با نیازهای روز معنی گردیده، گر چه به معنای تفصیل و تعقیب و توضیح لغات غامض به معنای معمولی هم آمده میباشد.[۲۵]
بایستگی تعبیر
ضرورت تعبیر به بایستگی آشنایی قرآن بازمی شود. قرآن را بایستی آشنایی و در زوایای آن نماید و کاو کرد تا به ژرفا و درونمایهاش خط مش یافت و از رهنمودهایش موعظه گرفت. قرآن کریم ومهربان در مداقه تدبر و اندیشیدن در آیاتش حرف گفته میباشد و مسلمان ها را به استیناف و درنگ در کلامش تشویق نموده است. در جایی میفرماید: كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (ترجمه:[اين] كتابى مبارك میباشد كه آن را به سوى تو نازل كردهايم تا در [باره] آيات آن بينديشند، و خردمندان ارشاد گيرند.)[ص–۲۹] از سوی دیگر، صراحت دارد که قرآن به لهجه عموم نازل گردیده و کتابی مبین و آشکار میباشد، البته به فرستاده(ص) امر داده تا قرآن را تفصیل و توضیح دهد وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (ترجمه:و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى عموم آنچه را به سوى ايشان نازل گردیدهاست توضيح دهى، و اميد كه آنها بينديشند.)[نحل–۴۴] چون پی بردن ظواهر معانی غیر از تعبیر میباشد. هر که عربی را به خیر و خوبی بداند، ظواهر معانی را در مییابد، البته به ژرفای آن جز با کارایی و سعی و در مشت داشتن ابزار و علمهای موردنیاز نمیرسد.
قبل از این، در حالتی که کسی با تمرکز به مطالب قرآن دقت کند درمی یابد که قرآن خصوصیتهایی اختصاصی به خویش داراست که بایستگی تعبیر و تفسیر را در هر بعدازظهر و هنگامی ایجاب مینماید. بعضی از این خصوصیتهای بهاین قرار میباشد:
معانی متفاوت: قرآن کریم ومهربان معانی مختلف دارااست، ژرفناک و فراخناک میباشد. امیرالمومنین(ع) می فرماید: و إنّ القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه (ترجمه: ظواهر قرآن زیباست و باطنش ژرف و ناپیداست. شگفتیها آن سپری نگردد و غرایب آن به نقطه پایان نرسد.[۲۶])
ذکر فشرده مسائل: در قرآن، مسائل بسیار فشرده و با اشاره آورده شده میباشد. در ذکر عقاید و احکام به سیرتکاملای موجز مطالب را می آورد و از بیان مختصات و جزئیات دوری مینماید که مطلقاً نیاز به تعبیروتفسیر دارااست. نمونۀ پرنور آن در احکام نماز، روزه، حج و دهها فعالیت عبادی و غیرعبادی میباشد.
نزول تدریجی قرآن: قرآن در برهه زمانی ۲۳ سال نازل گردیده و شیوۀ آن به سیرتکاملای میباشد که مطالب در سورههای گوناگون قرار میگیرد. از این روی در هر سوره نکتهای را ذکر کرده که با کنار هم گذاشتن آن و پرده برداری از معانی میقدرت به فهم بی نقص آن رسید.
منشأ غیبی وحی: وحی گنجینۀ دانش الاهی و نازل گردیده از فقیه غیب و وابسته به جهانی میباشد بیغایت گستردهخیس از فقید احساس و مادیت. نکات غیبی و نامأنوس با طبیعت دنیوی بشری درقالب سخنان متعارف ریخته گردیده است. در قرآن حقایقی زیرا فرشتگان، عالم آخرت، دانا غیب، صفات الاهی، حرکات تکوینی و معجزات مطرح گردیده است. مأنوس شدن با این معانی نیاز به مقدمات و توضیح و تعبیر دارااست.
فعالیتهای آموزشی و فرهنگی حسینیه نصرت مشهد