بهترین مرجع مسجد نصرت مشهد

اذن اجتهاد
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: اذن اجتهاد
اذن اجتهاد مدرک بر بضاعت و توان دینی در استباط احکام دینی از متن ها فقاهتی در منطقههای علمیه میباشد. اذن اجتهاد از طرف معلم جامع الشرائط به شاگردان دارنده توان اجتهاد داده حسینیه نصرت مشهد میشود.

در طی معاصر ترسیم بوده‌میباشد که هنگام وصال طلبه فقه به رده لایق‌ای از این دانش، از سوی معلم یا این که استادان او، تصدیقی غالباً به طور کتبی و احیاناً به‌طور شفاهی صادر می گردد که وصال اورا به مرتبه اجتهاد سند می دهد.[۲۲] این تصدیق را اصطلاحاً «اذن اجتهاد» می‌نامند. به گفته پیامبر جعفریان اشاعه اذن اجتهاد مرتبط با قرن سیزدهم چهاردهم قمری میباشد که معنی اجتهاد به طور دورازشوخی‌خیس مطرح شد. به گفته او اذن اجتهاد برای تأیید و مقبولیت مجتهدانی که از نجف و کربلا به شهرهای دیگر اعزام می‌شدند، آدرس حسینیه نصرت مشهد صادر میشد.[۲۳]

در حیطههای علمیه شیعه داشتن یکسری اذن اجتهاد، به‌خصوص از بزرگان، علامت قوّت عملی اذن گیرنده بوده‌میباشد. برای مثال، دربارهٔ سید حسین طباطبایی بروجردی نقل شده‌میباشد: «در بازه اقامت وی در اصفهان و در ۲۸ سالگی، از سوی سه بدن از استادان حوزه، برایشان اذن اجتهاد صادر شد.»[۲۴] بعضی از مجتهدان در صدور اذن اجتهاد بسیار دشوار‌گیر بوده‌اند؛ برای مثال آورده شده که روضه خوان انصاری به کسی اذن اجتهاد رزرو حسینیه نصرت مشهد نداده‌میباشد.[۲۵]

اذن اجتهاد، در حالتی‌که چه جنبه تأیید علمی بوسیله معلم را داراست، اما به آن معنی وجود ندارد که در حالتی که کسی در خویش توان استنباط را یافت و بضاعت استحصال احکام الهی را پیدا کرد، تا‌زمانیکه اذن اجتهاد نگرفته باشد، حق اجتهاد ندارد، بلکه در شرایطی‌که اینگونه قدرتی داشت بر وی واجب میباشد که پیروی نکرده و لا اقل برای دست‌یابی به احکام فقهی، برای ایفا خودش هم که گردیده؛ شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد اجتهاد نماید.[۲۶]

جستارهای متعلق
درگاه آیین
درگاه اسلام
فقه اسلامی
اصول فقه
پانویس
Vajda, G. , Goldziher, I. and Bonebakker, S.A. (2012). "Id̲j̲āza". In P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (eds.). Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3485.
Makdisi, George (1970). "Madrasa and University in the Middle Ages". Studia Islamica (32): 255–264 (260). doi:10.2307/1595223. JSTOR 1595223. Perhaps the most fundamental difference between the two systems is embodied in their systems of certification; namely, in medieval Europe, the licentia docendi, or license to teach; in medieval Islam, the ijaza, or authorization. In Europe, the license to teach was a

قابلیت و امکان معاد
برای ثابت قابلیت و امکان معاد و بعیدنشمردن آن به سه،[۸۸] پنج[۸۹] یا این که شش تیم[۹۰] از نشانه‌ها قرآن استناد کرده‌اند. آیت‌الله جوادی آملی این نشانه‌ها را در پنج مجموعه اینگونه ذکر حسینیه نصرت مشهد نموده است:

آیاتی که دلالت بر آفرینش آغازین آدم دارا هستند؛ مانند آیه‌ها ۷۹ سوره یس، ۲۷ سوره روم و ۱۹ سوره عنکبوت. در آیه ۲۷ روم آمده میباشد که خدا آفرینش را استارت می‌نماید و آن را تجدید می‌کند و تجدید خلقت بر وی سهل وآسان‌خیس آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد.
آیاتی که در آن ها معبود جریان آفرینش دنیا هستی به ویژه اسمان‌ها را ذکر و اقتدار خویش را بازگو می‌نماید؛ همانند نشانه‌ها ۹۹ سوره اِسراء، ۵۷ سوره غافر و ۳۳ سوره احقاف. در آیه ۸۱ سوره یس آمده میباشد آیا هر کس اسمان‌ها و زمین را آفریده میباشد، نمی‌تواند آدم‌ها را در روز قیامت رزرو حسینیه نصرت مشهد زنده نماید؟
آیاتی که درباره زنده شدن زمین میباشد که مثال‌ای حسی بر قابلیت و امکان زنده‌شدن مردگان به شمار می‌رود؛ مثلا آیه ۱۹ و ۵۰ سوره روم، آیه ۹ سوره فاطر و آیه ۵۷ سوره اعراف.
آیاتی که استارت آفرینش بشر و فرایند صورت‌گیری و تکامل جنین به طور بشر را مثال‌ای بر قابلیت معاد ذکر کرده‌اند؛ مثل آیه ۵ و ۶ سوره حج، آیه ها ۱۲ تا ۱۶ سوره مؤمنون و آیه ها ۳۷ تا ۴۰ سوره قیامت. در نشانه‌ها ۳۷-۴۰ قیامت بیان شده خداوندی که بشر را از نطفه و عَلَقه خوی کرد، آیا توانا وجود ندارد که مردگان شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد را زنده نماید؟
آیاتی که برخی از مثال‌های عینی زنده شدن مردگان را به تصویر کشیده‌اند.[۹۱]
برخی از مثال‌های عینی زنده‌شدن مردگان که در قرآن مذکور از این قرارند:

براساس آیه ۵۵ و ۵۶ سوره بقره، هفتاد نفر از یاران حضرت موسی(ع) که درخواست دیدن معبود با دیده راز داشتند، بر تاثیر صاعقه‌ای مردند و آن‌گاه خدا آن‌ها‌را زنده کرد.
ماجرا شخصی از بنی‌اسرائیل که به قتل رسیده بود و با زدن قسمتی از گاو ذبح‌گردیده به تن وی زنده شد. این مقاله در آیه ۷۲ و ۷۳ بقره آمده میباشد.
ماجرا عُزَیْر یا این که اِرْمِیا این که که طبق آیه ۲۵۹ سوره بقره، معبود اورا صد سال می‌راند و آن‌گاه زنده کرد.
ماجرای اصحاب کهف که برای در هواخواهی ماندن از آزار مشرکان و نگهداری ایمان خویش، به غاری دفاع بردند و ۳۰۹ سال به خواب رفتند (مردند) و بعداز آن زنده شدند.
زنده‌شدن چهار مرغ ابراهیم (چهار پرنده‌ای که بوسیله ابراهیم(ع)‌ قطعه‌قطعه شدند و قطعات هرمورد در کوهی قرار داده شد و آن‌گاه به اجازه خداوند زنده شدن). آیه ۲۶۰ سوره بقره بدین مقاله اشاره نموده است.
زنده‌شدن بعضا از مردگان با معجزه حضرت عیسی(ع) که در آیاتی مانند ۴۹ سوره آل‌عمران و ۱۱۰ سوره مائده مذکور میباشد.[۹۲]
دلایل بایستگی و وقوع معاد
برای ثابت لزوم و وقوع معاد براهین و دلایل زیادی ارائه شد‌ه‌است. برای مثال عبدالله جوادی آملی، فیلسوف و مفسر قرآن، نُه دلیل،[۹۳] جعفر سبحانی شش ادله[۹۴] و ناصر مکارم شیرازی هفت استدلال[۹۵] بیان کرده‌اند. براهین آیت‌الله جوادی آملی عبارت‌اند از: عامل توحید، استدلال درستی، استدلال فطرت، استدلال تکان و مقصود‌داری، ادله حکمت، دلیل عفو و بخشش، استدلال واقعیت، عامل عدل و داد و عامل تجرد روح.[۹۶]

اتهام شرک به امام علی(ع)
خوارج بعداز مخالفت امام علی(ع) با خواست‌شان مطابق نقش حکمیت، طلاق از علی بن ابیطالب و کوشش‌های عبدالله بن عباس و امام علی(ع) برای رجوع‌شان به کوفه،[۱۷] توشه دیگر در کوفه هم به مخالفت برخاستند و همگی اشخاصی که حکمیت را پذیرفته بودند و علی را کافر نمی‌دانستند،‌ کافر شمردند.[۱۸] آن‌ها خیر صرفا حَکَمین،‌ بلکه وجود قاضی اسلامی را رد کردند.[۱۹] آنها در اماکن همگانی خصوصاً مسجد کوفه، به مخالفت مصرح با حکمیت، جنایتکار کردن امام علی(ع) به شرک و حتی ترساندن وی به قتل و رمز دادن شعار در طول خطابه امام علی(ع) می‌پرداختند تا او‌را از تایید حکمیت پشیمان و به ادامه پیکار متقاعد نمایند. با این‌حالا امام علی(ع) تا‌زمانیکه آنها به نزاع و خون ریزی روی نیاوردند، با آن ها جنگ حسینیه نصرت مشهد نکرد.[۲۰]

بعد از اجرای حکمیت در شعبان یا این که رمضان ۳۷ق فی مابین ابوموسی اشعری و عمرو بن عاص و نقطه پايان فارغ از فیض آن بعد از فریب میل کردن ابوموسی از عمروعاص،[۲۱] امام علی(ع)، داوری حکمین را بر خلاف حکم قرآن دانست و توشه دیگر برای نبرد با معاویه مهیا شد و در طومار‌ای به عبدالله بن وهب راسبی و یزید بن حصین، دو بدن از سران خوارج،که در نهروان گرد آمده بودند، از آن ها خواست برای نزاع با معاویه و ادامه مبارزه صفین به وی بپیوندند. آن‌ها در جواب از امام علی(ع) خواستند به بی دینی اعتراف و از آن توبه نماید وگرنه از وی هجران خواهند کرد. بعداز اعلام رأی حکمین، خوارج در مخالفت با امام سرسخت‌خیس آدرس حسینیه نصرت مشهد شدند.[۲۲]

خوارج در ۱۰ شوال ۳۷ق با عبدالله بن وهب به‌تیتر امیر بیعت و درباره خروج از کوفه و رفتن به نهروان توافق کردند.[۲۳] ادغام سپاهیان خوارج به سیرتکامل‌ای بود که هیچ یک از صحابه پیامبر معبود(ص) میان خوارج حضور نداشتند.[۲۴] خوارج در مسیر جنبش، عموم بی‌گناه را کشتند. امام بعداز دعوت آن ها به حق و اتمام حجت، ناگزیر به نزاع با آن ها شد و در مبارزه نهروان در سال ۳۸ق، بیشتر آنها را از در میان برداشت. گروهی از آنها به سر کردگی فروة بن نوفل به انگیزه شک در رویا رویی با امام علی(ع)، از به عبارتی شروع از نبرد گوشه رزرو حسینیه نصرت مشهد گرفتند.[۲۵]

با وجود موفقیت امام علی(ع)، خوارج به‌مثابه گروهی سیاسی، فکری و نظامی برقرار ماندند. امام علی(ع)، شیعه‌ها را از نبرد با خوارج بعد از خویش نهی کرد.[۲۶] امام حسن(ع) بعد از صلح با معاویه، درخواست وی برای مبارزه با خوارج راشماره تلفن حسینیه نصرت مشهد رد کرد.[۲۷]

خصوصیت‌ها
خصوصیت‌های متفاوت و گاه متضادی برای خوارج در کتاب ها تاریخی و همینطور اثر ها مربوط به مجموعه‌ها و فرقه‌های اسلامی نام برده میباشد. این خصوصیت‌های بیشتر مذموم، خوارج را دارنده فهم و شعور خطا از قرآن کریم و مهربان، جاهل و تنگ‌لحاظ، اهل غرور و خودبرتربینی و نیز ستیزه‌جو و اهل تعصب تصویر نموده است. فهرستی از این خصوصیت‌ها که در اثرها متعدد اسلامی و برای مثال در نهج البلاغه نام برده، عبارتند از:

عبادت بسیار سوای ایمان.[۲۸]
رغبت و تظاهر به زهدو تقوا.[۲۹]
ناآشنایی به سنت نبی و احکام آیین.[۳۰]
شعور خطا از قرآن مهربان و تطبیق اشتباه آیه‌ها بر هدف های خود، هم پا با آسانی و سطحی‌نگری[۳۱]
غرور و خودبرتربینی و کافر و منحرف فهمیدن مردم مسلمان ها جز خود[۳۲]
تصمیم به جدل و مناظره و ضعف در احتجاج.[۳۳]
ستیزه‌جویی و لجاجت و تعصب و تندروی در آرا و عقاید.[۳۴]
نیک‌سخنی به‌یاروهمدم بدکرداری توأم با خشونت.[۳۵]
عدم دخالت منطق در کارهایشان بالاخص درباره ی به دارای شهرت و نهی از منکر.[۳۶]
عدل و داد‌خواهی و دستور به‌مشهور و نهی از منکر و جهاد با حاکمان جور به مثابه والاترین آرمان‌های اجتماعی[۳۷] به سیرتکامل‌ای که حتی قیام نکردن به فرمان به دارای اسم و رسم و قعود از جهاد را گاهی بی دینی می‌دانستند.[۳۸]
فضیلت شمردن جهاد با اهل قبله و اسیر کردن یا این که کشتن خردسالان و زنان آن ها و نرمش با اهل عهده و مشرکان.[۳۹]
نظم‌ناپذیری و انشعابات پیاپی.[۴۰]
دشمنی با امام علی و کینه به او حتی بعد از شهیدشدن.[۴۱]
جنگاوری و دلیری و حوصله بر مشقت‌ها و انضباط نظامی[۴۲] که همین خصوصیت، برهان برد بر امویان حتی با تعداد سپاهیان کمتر دانسته گردیده است. با این حالا گزارش‌هایی از فراروگریز آنها نیز در میدان‌های نزاع در اختیار میباشد.[۴۳] خوارج گاه اسبان خویش را پی (انقطاع کردن پای اسب) می‌کردند، نیام شمشیرها را می‌شکستند و متهورانه و یک پارچه به لشکر معاند حمله می‌کردند و به هوای فردوس به سوی مرگ می‌شتافتند.[۴۴] به همین عامل معروف به خصوصیت حمله خارجیه شدند. آنها به نشانه بندگی و شایستگی برای مرگ و جانبازی، مو رمز خویش را می‌تراشیدند. از این رو، دیگر مسلمان‌ها در مخالفت با آن‌ها مو خویش را کوتاه نمی‌کردند.[۴۵] گاه نیز اواسط راز خویش را می‌تراشیدند و موهای دور و اطراف آن را نگه می‌داشتند.[۴۶]
جهالت، جمود، غرور، تنگ‌نظری و تلوّن نظریه.[۴۷]

سرویس ها فقاهتی و اجتماعی
خویی در زمانه مرجعیت خویش با اموالی که در چنگ داشت، به ساختن کتابخانه، مکتب، مسجد، حسینیه، خوابگاه، مریض خانه، درمانگاه، مؤسسه خیریه و دارالایتام، در کشورهای مختلفی برای مثال جمهوری اسلامی ایران، عراق، مالزی، انگلستان، امریکا و هند امرکرد. ساختمان مرکزی موسسه خیریه خویی، در لندن، میباشد.[۶۶] برخی از مرکز ها اسلامی پایین حیث مؤسسه خیریه خویی عبارت حسینیه نصرت مشهد میباشد از:

راس الامام الخویی در لندن، دربرگیرنده راءس اسلامی، مکتب امام درست گو (ع) ویژه پسران، مکتب الزهرا (س) ویژه دختران، تالار اجتماعات، کتابخانه همگانی، و کتابفروشی میباشد. ۸۰۰ علم‌آموز در دو مکتب این بنیاد علم آموزی می‌نمایند. در‌این راس ماهانه خبر نامه «النور» به دو گویش عربی و انگلیسی آدرس حسینیه نصرت مشهد منتشر میگردد.[۶۷]
راءس اسلامی امام خویی (نیویورک) : مشتمل بر تالار اجتماعات با ظرفیت سه هزار نفر، کتابخانه با بیش تر از ده هزار جلد کتاب، مهد نوپا، مکتب پسرانه و دخترانه، هر مورد با گنجایش ۱۵۰ علم‌آموز، مکتب ایمان، ویژه یادگرفتن گویش عربی، قرآن و تربیت اسلامی خردسال ها، رزرو حسینیه نصرت مشهد غسالخانه و…[۶۸]
مؤسسه خیریه امام خویی (مونترآل) : این مؤسسه در سال ۱۹۸۹م و با غرض ارائه سرویس ها فقاهتی، فرهنگی و اجتماعی شیعی در کشورهای اسلامی و شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد غیراسلامی.
مجتمع فرهنگی امام خویی در بمبئی: به مساحت صد هزار متر مربع در بیست کیلومتری بمبئی و مشتمل بر تالار گرانقدر اجتماعات، مسجدی با ظرفیت سه هزار نمازگزار، کتابخانه‌ای با ۵۰ هزار کتاب و حسینیه‌ای با گنجایش ۷۰۰ نفر، مکتب علم ها فقاهتی با هزار علم‌پژوه، دبستان و ارشاد با ۱۲۰۰ علم‌آموز و همینطور داروخانه و درمان گاه.[۶۹]
اثر ها منتشر گردیده دربارهٔ خوئی
فیلم مستند «آیت‌الله» به کارگردانی سید مصطفی موسوی‌تبار و به مدد (سازمان هنری رسانه‌ای نقط ی اوج) ایجاد شده است. این مستند به معاش، تحصیلات و نوع ارتباط آیت‌الله خوئی با انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران پرداخته میباشد.[۷۰]

مذمت
در مقابل، احادیث دیگری در منابع اهل سنت مو جود میباشد که از او به نیکی حافظه نمی‌نماید. بعضا منابع به روایتی اشاره نموده است که در آن نبی(ص) به وی می فرماید:وای بر عموم از دست تو! و وای بر تو از حسینیه نصرت مشهد دست عموم!

[۱۰۵] احمد بن حنبل نیز روایتی از عثمان در مذمت ابن‌زبیر نقل نموده است. درین ماجرا عثمان به عبدالله بن زبیر میگوید: اینجانب از پیامبر خداوند(ص) شنیدم که فرمود: قوچی از قریش در مکه الحاد می‌نماید که نام وی مخلوق الله میباشد و بر وی نصف گناهان عموم آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد![۱۰۶]

حضرت علی(ع) در پیکار جمل خطاب به زبیر، فرزندش عبدالله را منجر انحراف وی از اهل بیت دانسته[۱۰۷] امام علی (ع) در سخنی دیگر درباره عبدالله بن زبیر گفته میباشد: زبیر همواره از ما اهلبیت بود تا آن مجال که فرزند نحس ونامبارکش عبدالله نشو و نما کرد. [۱۰۸][یادداشت ۲]و امام حسن(ع) او‌را ابله خطاب می‌نماید.[۱۰۹] بعضی از عملکردهای او سبب انتقادهای متعددی شد‌ه‌است برای مثال: ارعاب به حریق زدن بنی هاشم به انگیزه امتناع از رزرو حسینیه نصرت مشهد بیعت با او.[۱۱۰]

ابن‌زبیر با اهل بیت(ع) کینه‌ای سابق داشته میباشد.[۱۱۱]ناسزاهای وی به علی(ع) در بعضا منابع نقل شد‌ه‌است.[۱۱۲]گفته‌اند که وی چهل هفته در خطبه نماز آدینه از بیان صلوات جلوگیری کرد تا مبادا بنی هاشم به آن افتخار نمایند.[۱۱۳]این سبب ساز گردیده است تا حتی بعضا عالمان شرعی اهل سنت در اعتبار وی تحت عنوان راوی شک وتردید شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد نمایند[۱۱۴]

مرمت کعبه
کعبه بنابر منابع تاریخ محلی مکه، چندبار مرمت گردیده که یکی تجدید بنا‌های معروف آن را به ابن‌زبیر نسبت می دهند. گفته‌اند بعداز آن که بر تاثیر پرتاب گلوله‌های آتشینِ لشکریان یزید با منجنیق حریق گرفت و جراحت روءیت کرد، ابن‌زبیر کعبه را ویران و بر مساحت و اندازه مهم از جدید سازه کرد.[۱۱۵]وی همینطور در زمان حکومتش بر مکه منزل‌هایی را در حوالی مسجد الحرام خرید و به مسجد ملحق کرد.[۱۱۶] [۱۱۷]

پانویس
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۰۵.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، خامسه۲، ص۳۱-۳۲؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۴۳۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۸۰؛ تاریخ الطبری/ترجمه،ج۳،ص:۹۲۴.
الطبقات، خامسه۲، ص۳۱-۳۲؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۴۳۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۸۰.
طحاوی حنفی، تفصیل معانی الاثار، ۱۳۹۹ق، ج۳، ص۲۴؛ عسکری، تزویج موقت در اسلام، ص۵۲، ۵۰.

کتاب‌شناسی امام حسین
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: عاشوراپژوهی
درباره شخصیت و معاش حسین بن علی(ع) اثر ها فراوانی در پوسته دانشنامه‌، معاش‌طومار، مقتل و تاریخ تحلیلی نگاشته گردیده که بیش تر از چهل کتاب و نوشته‌ی علمی با مورد «کتابشناسی امام حسین» به معرفی آن‌ها پرداخته میباشد[۲۷۲] به عنوان مثال در «کتاب‌شناسی مخصوص امام حسین»، ۱۴۲۸ تاثیر با ویژگی ها انتشار مذکور گردیده‌است.[۲۷۳] آقا تعالی تهرانی نیز در کتاب الذریعة ۹۸۵ کتاب دراین مورد معرفی حسینیه نصرت مشهد نموده است.[۲۷۴]

برخی از مهم ترین اثرها در این باره عبارتند آدرس حسینیه نصرت مشهد از:

در مقتل جامع سید الشهدا افزون بر ارائه مقتلی جامع، موضوعاتی زیرا تاریخ‌نگاری عاشورا، فلسفه قیام امام حسین، سیر تاریخی سوگواری و معاش‌طومار یاران امام حسین تحقیق رزرو حسینیه نصرت مشهد شد‌ه‌است.
دانشنامه:
دانشنامه امام حسین تألیف محمد محمدی ری‌شهری در ۱۴ جلد.
دائرة المعارف الحسینیة تألیف محمد درست گو کرباسی که تا سال ۱۳۸۸ش. ۹۰ جلد آن منتشر گردیده است.[۲۷۵]
تمدن عاشورا نوشتن جواد شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد محدثی.
معاش‌طومار:
حیاة الامام الحسین تألیف باقر شریف قرشی در ۳ جلد.
ترجمة الإمام الحسین(ع) نوشته ابن عدیم (درگذشت ۶۶۰ ق)‏ در یک جلد. این کتاب گزیده‌ای میباشد از دسته ده جلدی «بغیة الطلب فی تاریخ حلب» که بوسیله عبدالعزیز طباطبایی دست چین و منتشر گردیده‌است.
قسمت مرتبط با امام حسین در کتاب «الطبقات الکبری» تاثیر ابن سعد که در کتابی غیروابسته با تیتر «ترجمة الامام الحسین و مقتله» منتشر گردیده است.
نصیب مرتبط با امام حسین در کتاب «تاریخ مدینة دمشق» تاثیر ابن عساکر که با تیتر «ترجمة الامام الحسین اینجانب تاریخ مدینة دمشق» به طور جدا چاپ گردیده‌است.
زندگانی امام حسین نوشتن سید هاشم رسولی محلاتی
مقتل:
به هر گزارش مکتوبی که دربردارنده مطالبی پیرامون قتل و یا این که شهید شدن یکی‌از شخصیت‌های مطرح در تاریخ باشد، مقتل میگویند.[۲۷۶] اولیه مقتلی که به گویش عربی درباره سو‌مین امام شیعه ها درج شده، مقتل الحسین تاثیر ابومخنف میباشد که در قرن دوم درج شده میباشد.[۲۷۷] برخی دیگر از کتاب‌های مقتل امام حسین عبارتند از:

مقتل الحسین نوشته پیروز بن احمد خوارزمی.
مقتل جامع سید الشهدا پژوهشی گروهی تحت لحاظ مهدی پیشوایی.
اللهوف علی قتلی الطفوف نوشتن سید بن طاوس.
تاریخی-تحلیلی:
بعداز پنجاه سال نوشته سید جعفر شهیدی.
شهید جاوید نوشته صالحی نجف‌آبادی.
حماسه حسینی از مرتضی مطهری.
رسیدگی تاریخ عاشورا، تألیف محمدابراهیم آیتی
مقاله ها:
مقاله ها زیادی درباره شخصیت و معاش حسین بن علی(ع) نگاشته شد‌ه‌است. بخشی از آن‌ها که بعد از فراخوان نوشته‌علمی توده گردیده، در دو کتاب «دسته مقاله‌ها کنگره ملی حماسه حسینی» و «دراسات و بحوث مؤتمر الامام الحسین»‌ به چاپ رسیده میباشد.

محمد بن حنفیه احتجاج با امام سجاد(ع)

محمد حنفیه بنابر روایتی بعداز شهید شدن امام حسین(ع)، به امام سجاد(ع) طومار‌ای نوشت و از وی خواست امامتش را بپذیرد. عامل ابن حنفیه این بود که امام حسین(ع) مغایر امامان پیشینش به امام پس از خویش توصیه نکرده، همینطور محمد حنفیه فرزند بلافصل علی(ع) بوده و از جهت سن و کثرت قصه بر زین العابدین(ع) برتری دارااست.[۲۸] امام سجاد در جواب به عمویش او‌را به پروردگار ترسی و غربت از جهالت خواند و برایش نوشت:::«پدرم پیش از این که قصد عراق نماید به امامت اینجانب توصیه کرده و ساعتی پیش از شهادتش هم از اینجانب حسینیه نصرت مشهد قسم گرفت.»

امام سجاد(ع) از ابن حنفیه دعوت کرد پیش حجرالاسود رفته و قضیه را آنجا مطرح نمایند، حَجَر به امامت هرکه شهیدشدن اعطا کرد وی امام میباشد. آنجا، آغاز محمد بعداز نیایش باایمان از سنگ خواست بر امامتش شهید شدن دهد، ولی این حادثه نیفتاد. آن گاه امام سجاد(ع) به نیایش پرداخته و به سنگ خاطرنشان کرد بر امامتش شهید شدن دهد و سنگ به حرف درآمده و بر امامت علی بن حسین، بعداز حسین بن علی شهیدشدن بخشید و محمد حنفیه نیز امامت آن حضرت را به عهده گرفت.[یادداشت ۳] [۲۹] برخی از علماء احتمال صوری بودن این منازعه را داده‌اند که ضعفای شیعه به او متمایل آدرس حسینیه نصرت مشهد نشوند.[۳۰]

کثّیر عزّه که ابن حنفیه را مهدی می‌دانست. بعداز دعوت عبدالملک از محمد حنفیه، در مسیر تکان به شام این شعر را رزرو حسینیه نصرت مشهد سرود:

هدیت یا این که مهدینا ابن المهتدی

انت الذی نرضی به و شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد نرتجی

انت ابن نه الناس آن گاه النبی

انت امام الحق لسنا نمتری

یا این که بن علی راز و اینجانب مثل علی

نوبختی، ترجمه فرق الشیعه، ۱۳۵۳ش، ص۸۶.

در روایتی از امام درست گو(ع) آمده میباشد که محمد حنفیه پیش از وفات به امامت امام سجاد(ع) ایمان داشت.[۳۱] و قطب الدین راوندی روایتی از ابوخالد کابلی که خادم ابن حنفیه بوده نقل می‌نماید که در آن ابوخالد از محمد حنفیه درباره امامتش پرسش می‌نماید و محمد در جواب به وی میگوید: «امام اینجانب و تو و بقیه مسلمانها، علی بن الحسین(ع) میباشد.»[۳۲]

مخالفت با ابن‌زبیر

مختار بعداز اشراف بر کوفه عموم را به محمد حنفیه دعوت کرد. بنده اللّه بن زبیر که بر مکه و مدینه احاطه داشت از خوف این که مبادا عموم به محمد بن حنفیه بگرایند، وی و عبدالله بن عباس را به بیعت با خویش دعوت کرد و آن ها نپذیرفتند. ازاین رو ابن زبیر آنان‌را در حجره زمزم زندانی و ارعاب به قتل کرد. محمد حنفیه و عبدالله بن عباس به مختار، طومار نوشتند و از وی کمک خواستند. مختار، بعد از دیدن طومار، ظبیان بن عماره را با چهارصد نفر و چهارصد هزار درهم به مکه ارسال کرد و آنها را آزاد کرد.[۳۳] محمد به «درۀ علی» رفت و تا کشته شدن مختار در همانجا معاش میکرد.[۳۴]

کیسانیه

به تفکر کیسانیه، محمد بن حنفیه بعد از کشته شدن حسین بن علی، مختار را بر عِراقَیْن (کوفه و بصره) فرمانروایی بخشید و از وی خواست که از قاتلان آن حضرت خونخواهی نماید. کیسانیه، مدتی بعداز شهیدشدن امام حسین قیام کردند و قائل به امامت محمد بن حنفیه شدند. آن ها معتقدند که او اسرار آیین و دانش تأویل و علم ها باطنی را از امام حسن و امام حسین فرا گرفت. برخی از وی موادسازنده شریعت مانند نماز و روزه را تاویل کردند و قائل به تناسخ و حلول بودند، کلیه فرقه‌های کیسانی درباره امامت محمد بن حنفیه و جایز بودن بداء بر پروردگار هم نظریه‌اند. این فرقه را مختاریه نیز خوانده‌اند.[۳۵]

رابطه با مختار

درباره ارتباط ها ابن حنفیه با مختار اختلاف حیث وجود دارااست؛ بعضی معتقدند وی به مختار اعتقادی نداشت و نمایندگی خودش را به وی نداد، بعضا، مختار را نماینده وی میدانند، و برخی هم از رضایت ضمنی محمد حنفیه از شغل های مختار در عین این که به وی ماموریت هم نداده بود صحبت به دربین آورده‌اند.[۳۶]

باور به مهدویت وی

بعضی محققان فرق و مذهب ها اسلامی معتقدند محمد بن حنفیه او‌لین کسی بود که در اسلام مهدی نامیده شد.[۳۷]معتقدین به مهدویت داعیه می‎‌کردند وی در کوه رَضْاوٰ سکونت کرده و از دو نهرِ شیر و عسل ارتزاق می‌نماید تا روزی که معبود امرش را بگشاید.[۳۸] آیت الله خویی محمد بن حنفیه را مبرّای از کیسانیه دانسته و اعتقاد دارد کیسانیه بعداز وی پدید آمدند.[۳۹]

درگذشت و مدفن

روحانی طوسی از کشی از امام باقر(ع) نقل نموده است: «در بیماری محمد بن حنفیه اینجانب در کنارش بودم و دیده اورا بستم و غسلش دادم و کفنش کردم و نماز بر وی خواندم و او‌را به خاک سپردم.»[۴۰] ولی در گزارشی از منابع غیر شیعی آمده که ابان بن عثمان (پسر خلیفه سوم) بر او نماز خواند.[۴۱]

در اینکه محل دفن محمد بن حنفیه در کجا واقع گردیده، اختلاف میباشد؛ سید محسن امین به سه جای اشاره می‌نماید، ایلِه(شهری از نواحی شام)، طائف و مدینه در آرامستان بقیع[۴۲] اما به لحاظ میرسد او در مدینه وفات یافته میباشد.[۴۳]

امام‌زاده‌هایی در کشور‌ایران؛ جزیره خارک و حیطه رودبار به محمد حنفیه منسوب شده که با حدس محل وفات وی، صدق این انتساب‌ها بعید به لحاظ می رسد.

اثرها درباره صلح امام حسن(ع)

ترجمه کتاب صلح امام حسن به وسیله آیت الله خامنه‌ای
درباره صلح امام حسن(ع) بسیار صحبت نقل شده و کتاب‌های اکثری تألیف شد‌ه‌است. از برخی از این کتاب‌ها امروزه صرفا نامی در فهرست‌ها باقی‌مانده حسینیه نصرت مشهد میباشد:

صلح الحسن و معاویه، تألیف احمد بن محمد بن سعید بن مخلوق الرحمن السبیعی الهمدانی آدرس حسینیه نصرت مشهد متوفی در سال ۳۳۳ق.
صلح الحسن علیه‌السلام، تألیف عبدالرحمن بن کثیر الهاشمی (از موالی بنی هاشم و خیر از آن دودمان).
قیام الحسن علیه‌السلام، تألیف ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود الثقفی متوفی در سال ۲۸۳ق.
قیام الحسن علیه‌السلام، تألیف هشام بن محمد بن السائب.
کتاب عبد و بنده العزیز بن یحیی الجلودی البصری درباره ماجرای رزرو حسینیه نصرت مشهد حسن علیه‌السلام.
خبرها الحسن علیه‌السلام و وفاته، تألیف هیثم بن عدی الثعلبی متوفی در سال ۲۰۷ق.
خبر‌ها الحسن بن علی علیه‌السلام، تألیف ابی اسحاق ابراهیم بن محمد الاصفهانی الثقفی.[۶۳]
منابعی برای بازرسی بیشتر
فلسفه صلح امام حسن مجتبی علیه‌السلام نوشته علی راجی، محل کار انتشارات اسلامی متعلق به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول۱۳۸۱ش.نظارت علل و عواملی که به انعقادقرار داد صلح میان امام حسن (ع) و معاویه سبب ساز شد و نیز ارزیابی و کیفیت صلح شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد امام حسن (ع). [۶۴]
صلح امام حسن علیه‌السّلام مالامال شکوه‌ترین نرمش قهرمانانه‌ی تاریخ، ترجمه کتاب ها صلح الحسن نوشته روحانی راضی آل یاسین، ترجمه سید علی خامنه‌ای، چاپ کننده: انتشارات انقلاب اسلامی، کتاب با گفتاری نسبتاً کامل از علامه عبدالحسن شرف‌الدین، رهبر شیعه ها لبنان در نصفه دوم قرن قبل هجری قمری و مقدمه کوتاه مولف درباره استیناف و کتابش شروع میشود و بعداز پرداختی کوتاه به معاش‌طومار و سیره و سیمای حضرت امام حسن علیه‌السّلام به سراغ پایه مهم دعوا یعنی معاش سیاسی پرفراز و نشیب وی می‌رود.
در قسمت‌های دوم و سوم که پیکره مهم تفحص را صورت میدهند، صحبت از شرایط سیاسی ویژه آن دوران و چرایی و کیفیت صلح و پیامدهای آن میباشد؛ مولف با نگاهی ژرف به ارزیابی داده‌های تاریخی و مدارک و سندها دارای اعتبار پرداخته و تصویر پر‌نور و منسجمی از قضیه ارائه کرده است.[۶۵]

امام حسن علیه السلام در مصاف صلح، نوشته محمدعلی صاعد اصفهانی، طهران انتشارات محمل، ۱۳۹۲ش.

فهرست اصحاب امام حسن مجتبی(ع)
عمرو بن حمق خزاعی

عَمرو بن حَمِق خُزاعی(درگذشت ۵۰ق) صحابی نبی(ص) و از یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) بود. او در نبرد جمل، صفین و نهروان به جانبداری از امام علی(ع) کمپانی کرد. عمرو بن حمق به‌دست نیروهای معاویه به شهیدشدن رسید و اولیه فردی بود که سَرش در اسلام شهر به شهر گردانده شد. اسم او در شمار راویان احادیثی از نبی(ص) ازجمله حدیث غدیر نیز وجود دارااست.

قبل از اسلام
عمرو بن حمق بن کاهن بن حبیب خزاعی از خاندان خزاعه میباشد. درباره معاش وی قبل از اسلام اگاهی چندانی در اختیار وجود ندارد. نقل شده وی در هشتاد سالگی به شهید شدن رسید.[۱] از این رو با دقت به اینکه سال شهیدشدن اورا سال ۵۰ق دانسته‌اند، دست کم سی سال پیش از مسافرت به جهان آمده میباشد.

زمان فرستاده (ص)
به گفته ابن اثیر عمرو پس از صلح حدیبیه به نزد رسول(ص) رفت و اسلام آورد، اما او قسم دیگری نیز نقل کرده که بعد از حجة الوداع اسلام آورده البته عهد و پیمان نخستین را درست‌خیس دانسته میباشد.[۲] او از اصحاب فرستاده(ص) بود و از وی احادیثی محافظت کرد و جبیر بن نُفَیر، رفاعة بن شداد و دیگرافراد از او حدیث قصه کرده‌اند.[۳] او همینطور از راویان حدیث غدیر میباشد.[۴] همینطور نقل میباشد روزی عمرو، پیامبر معبود(ص) را سیراب کرد، آن حضرت در حق او اینگونه دعا کرد: «اَللّهُمَّ مَتِّعهُ بِشَبابِه» خدایا اورا از جوانی‌اش فایده‌مند ساز. عمرو نیز به برکت این دعا، هشتاد سال بر وی سپری شد البته یک مو سر سپید در پرورش چشم نشد.[۵]

در طی خلفای سه‌گانه
عمرو، بعد از رسول (ص) مدتی در شام[۶] و به نقلی در مصر[۷] سکونت داشت و بعداز آن به کوفه آمد و در آنجا اقامت گزید.[۸]

او از معارضان عثمان بود. به نقل از محمد بن جریر طبری، عمرو بن حمق خزاعی و گردآوری‌ای دیگر که در کوفه مخالف عثمان بودند گرد هم آیی‌ای ترتیب دادند. سعید بن عاص مخالفت این جمع را به عثمان گزارش کرد و عثمان فرمان می دهد که تمامی به شام تبعید شوند.[۹] به گفته ابوعمر در الاستیعاب، عمرو از افرادی بود که به طرف مدینه (برای اعتراض به شیوه و انحرافات عثمان بن عفان از سنت) جنبش کرد و از چهار نفری بود که به منزل عثمان حمله کرد.[۱۰] برخی او را تحت عنوان قتل کننده عثمان معرفی کرده‌اند که نُه ضربه بر او وارد نموده است.[۱۱]

همینطور ملاحظه کنید: ماجرای قتل عثمان
ملازمت و همراهی با حکومت امام علی
بعد از به خلافت وصال امام علی(ع)، عمرو بن حمق از شیعه ها مجاورت وی شد. کَشّی او را از حواریون حضرت علی(ع) معرفی نموده است.[۱۲] بنابر نقلی عمرو بن حمق برای حضرت علی(ع) به منزله سلمان فارسی نسبت به فرستاده(ص) بود.[۱۳]

او در نزاع جمل، صفین و نهروان کمپانی کرد.[۱۴] امام به عمرو فرمود:‌ای کاش در سپاه اینجانب صد نفر مانند تو بودند و درباره وی اینگونه دعا کرد: «خدایا دلش را به زهد پر‌نور گردان و روش راستت را به وی بنما».[۱۵]

در نزاع صفین عمرو بن حمق وقتی که سپاهیان معاویه، قرآن‌ها را بر نیزه‌ها زدند، به حمایت از امام علی(ع) پرداخت و در مخالفت با این تیم خطاب به امام علی(ع) بیان کرد:

ای امیرمؤمنان! به پروردگار عهد ما تورا به خیال تعصب بر فسخ اجابت و کمک نکردیم. اجابت نکردیم مگر معبود را و طلب نکردیم مگر حق را. و در صورتیکه کسی غیر از تو به آنچه که تو ما‌را به آن دعوت می‌کردی، دعوت می کرد، زد خورد و مذاکره در آن قوت می‌گرفت و حق نابود میشد.[۱۶]
عمرو از یاران امام(ع) بود که در ماجرای حکمیت در کنار کسانی مانند حسن بن علی(ع)، حسین بن علی(ع)، عبدالله بن عباس، عبدالله بن جعفر و صاحب اشتر در گردهمایی امام علی(ع) با نماینده معاویه، بر قوانینی که امام علی(ع) برای حکمیت انتخاب کرد، سند دادند.[۱۷]

شهیدشدن
عمرو از یاران امام حسن(ع) نیز به شمار می‌رود.[۱۸] بعداز صلح امام حسن(ع) و به حکومت وصالِ معاویه، زیاد به حکومت کوفه منصوب شد و به تعقیب و کشتار بزرگان شیعه پرداخت. به همین جهت عمرو بن حمق از کوفه گریز کرد. البته در سال ۵۰ قمری به دست دست اندرکاران معاویه به شهید شدن رسید.[۱۹] درباره طرز شهیدشدن او اختلاف میباشد:

بعضی گفته‌اند معاویه بعداز دادن هواخواهی‌طومار، او را به قتل رساند. طومار امام حسین(ع) به معاویه نیز مؤید همین مقاله میباشد:

«مگر تو نبودی که عمرو بن حمق خزاعی به عبارتی مردی که پیکر و شکل وی بر تاثیر کثرت عبادت رنجور شده بود را شهید کردی؟ آن هم آن‌گاه مدد‌ها و عهدوپیمان‌ها که به وی دادی؟ حفاظت‌ها و عهدوپیمان‌هایی که در صورتی‌که به آهوان کویر داده بودی از راز کوه‌ها با اعتقاد فرود می‌آمدند.[۲۰]
بعضی اسارت او را به دست بلتعه بن ابی‌عبدالله برهان معاویه دانسته‌اند. بلتعه بعداز دستگیری عمرو، او را نزد عبدالرحمن بن عبدالله ثقفی قاضی موصل ارسال کرد. عبدالرحمن طومار‌ای به معاویه نوشت و دستگیری عمرو بن حمق را به استحضار معاویه رساند، معاویه خلال جنایتکار کردن عمرو به کمپانی در قتل عثمان نوشت: «عمرو خودش میداند که با نیزه‌ای که در اختیار داشت نُه ضربه بر عثمان بن عفان نواخته میباشد. ما هم نمیخواهیم بیش تر از این به وی تجاوز کنیم، شما هم نُه ضربه بر وی وارد سازید.» عبدالرحمن اورا خارج آورد و امرکرد دستور خاطر گردیده را جاری ساختن کردند. عمرو در ضربه اولیه یا این که دوم جان سپرد.[۲۱]

ابن عبدالبر کشته‌شدن عمرو بن حمق را بر تاثیر گزیدن مار در هنگام مخفی‌شدنش در غار دانسته میباشد. او گفته میباشد ادله زیاد که در تعقیب عمرو بود اورا مرده یافت و سرش را از بدن جداگانه کرده و برای زیاد ارسال کرد و زیاد آن را برای معاویه.[۲۲]

پست کردن رمز به شهرها
بعداز شهید شدن عمرو، معاویه دستورداد رمز او در شهرهای گوناگون اکران داده خواهد شد.[۲۳] بعد از آن معاویه دستورداد رمز عمرو را برای همسرش آمنه بنت شرید که در زندانی در دمشق به راز میبرد، بفرستند. همسر عمرو، معاویه را نفرین کرد. معاویه امر احضار او‌را به دارالخلافه بخشید،[۲۴] و دربین آن ها خاطرنشان کرد‌و‌گوی تندی پیش آمد.[۲۵]

آرامگاه عمرو بن حمق
ابن اثیر (متوفای ۶۳۰ق) زیارتگاهی را در خارج شهر موصل برای عمرو بن حمق شمرده و گفته میباشد که سعید بن حمدان (پسر عموی سیف‌الدوله و ناصرالدوله حَمدانی)این ساختمان را در شعبان سال ۳۳۶ق ساخته بود.[۲۶]

حجت بن الحسن
محمّد بن حسن عسکری (عربی: محمّد بنِ الْحسنِ الْعَسکَری؛ زادهٔ ۱۵ شعبان ۲۵۵ یا این که ۲۵۶ هجری قمری / ۸۶۹ یا این که حسینیه نصرت مشهد ۸۷۰ میلادی)

نام دار به حُجَّتِ بنِ الْحَسَن، سازه بر اعتقادوباور شیعه‌ها دوازده‌امامی، د‌وا‌زدهمی و آخرین امام و به عبارتی مهدی موعود میباشد. وی فرزند حسن بن علی عسکری، امام یازدهم شیعه‌ها، و همانند رسول اسلام نامش محمد و لقب‌اش ابوالقاسم میباشد. «امامِ فرصت»، «مالکُ الزَّمان»، آدرس حسینیه نصرت مشهد «اماِّ عَصر»،

«قائمِ آلِ محمد» و «مَهدیِ موعود» از لقب ها دارای شهرت اوست. در اعتقادوباور کنونیِ شیعهٔ دوازده امامی، حجّت بن حسن در نصفهٔ شعبان سال ۲۵۵ یا این که ۲۵۶ ه‍.ق (۸۶۹ یا این که ۸۷۰ میلادی) در سامرّا دیده به جهان گشود؛ وی در پنج سالگی و بعد از درگذشت پدرش به امامت رزرو حسینیه نصرت مشهد رسید.

بعد از درگذشت حسن عسکری، مهدی صرفا از روشِ چهار سفیر یا این که نایب با شیعه‌ها تماس می‌گرفت؛ ولی تحقیق‌های تاریخی نشانه شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میدهد

که از استارت، تعداد وکلا محصور به چهار بدن نبوده و اصطلاح نیابتِ خاص در سده‌های چهارم و پنجم هجری از سوی علمای شیعه مانند روحانی طوسی و برای تبیینِ غایب بودن صغری ابتکار شده است. بعداز یک عصرٔ هفتاد ساله — موسوم به غایب بودن صغری — و با مرگ علی بن محمد سَمَری، چهار‌مین نایب امام دوازدهم شیعه، توشه دیگر حیرت شیعه‌ها را یادگرفت. آنها عاقبت در سدهٔ پنجم به تبیینی عقلی در صحبتِ شیعه از غایب بودنِ امام دست یافتند. به‌اعتقاد شیعه‌ها، بعد از زمانه سُفَرا (نایبان خاص)، شیعه ها با مهدی به‌طور بی واسطه درباره‌ی نیستند و این زمان را اصطلاحاً غایب بودن کبری می‌نامند. بعد از نقطه پایان بعد از ظهر غایب بودن، او با اسم مهدی قیام خواهد کرد و وی کسی خواهد بود که به‌دست او حق و عدل و داد توشه دیگر به موفقیت خواهد رسید.

اثر ها نمایشی حضرت زهرا
نمایشنامه بانوی بی‌نماد تیتر نمایشنامه‌ای میباشد که سید حسین فدائی‌حسین آن را بر پایه ی کشتی پهلو گرفته (کتاب) نوشته میباشد. این نمایشنامه یک سری توشه در شهرهای گوناگون کشور‌ایران در روزها فاطمیه به ایفا نهاده حسینیه نصرت مشهد گردیده است.[۲۱۶]

بانوی بهشتی، اسم انیمیشنی میباشد که راءس ساخت و انتشار دیجیتال انقلاب اسلامی (متنا) آن را در سال ۱۳۹۷ش ساخت و منتشر نموده است. درین کارتون، شهید شدن حضرت فاطمه زهرا(س) به تصویر کشیده آدرس حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.[۲۱۷]

فیلم سینمایی بانوی پردیس به کارگردانی الی‌کینگ نیز در سال ۲۰۲۰ ساخته شد و به طور محصور به رزرو حسینیه نصرت مشهد اکران درآمد.[۲۱۸]

پانویس
اقبال لاهوری، اشعار فارسی اقبال لاهوری، ۱۳۶۶ش، ص۱۸۶، اقبال لاهوری، رموز بیخودی، «در معنا اینکه سیدة النساء فاطمة الزهراء اسوه کامله‌ای میباشد برای نساء اسلام» شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد ، وب سایت گنجور.
صدوق، الامالی، ۱۴۱۷ق، ص۷۴، ۱۸۷، ۶۸۸، ۶۹۱ و ۶۹۲؛ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۴۰؛ مسعودی، اسرارالفاطمیه، ۱۴۲۰ق، ص۴۰۹.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۳، ص۱۶؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۱۳۲.
ابن سعد، الطبقات‏ الکبری، ۱۴۱۰ق، ج ۸ ، ص۱۴.
طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۴۱۰
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۳، ص۹۲.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۴۶۱.
شهیدی، زندگانی فاطمه زهرا، ۱۳۶۳ش، ص۷۸.