بهترین مرجع مسجد نصرت مشهد

موسی بن خزرج بن سعد اشعری(درگذشته بعد از ۲۰۰ق) از راویان امام رضا(ع) میباشد. آوازه وی در تاریخ تشیع به باعث میزبانی فاطمه معصومه(س) هنگام ورود به قم دانسته حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.

خویشاوندان
موسی بن خزرج از بستگان اشعری میباشد که در آبادانی قم و ذکر احادیث شیعه نقش داشته‌اند.[۱] پیامبر جعفریان اعتقاد دارد به منجر سرویس ها این قوم به تشیع میباشد که امام درستگو (ع)، «قم را شهر اهل بیت و شیعه‌ها»[۲] دانسته آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۳]

از تاریخ تولد و وفات موسی بن خزرج اطلاعی در چنگ وجود ندارد.[۴] وی به هنگام درگذشت فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق زنده بوده میباشد.[۵]

میزبانی حضرت معصومه

عبادتگاه حضرت معصومه(س) در خانه موسی بن خزرج که امروزه به بیت النور دارای اسم و رسم میباشد.
در کتاب تاریخ قم بیان شده زمانی حضرت معصومه(س) در مسیر تکان به سمت خراسان در ساوه مریض شد از خادم خویش خواست که او‌را به قم غالب شود. هنگامی به قم رسید در سرای موسی بن خزرج بن سعد سکنی گزید.[۶] در خبر دیگری آمده میباشد هنگامی خبر به آل سعد اشعری رسید تصمیم گرفتند همه نزد فاطمه معصومه رفته و از وی درخواست نمایند به قم بیاید. از فی مابین آنان موسی بن خزرج شبانه و به تنهایی رفت و مهار مرکب او‌را به دست گرفت و او‌را به منزل خویش رزرو حسینیه نصرت مشهد پیروزی.[۷]

فاطمه معصومه(س) هفده روز در منزل موسی بن خزرج ماند.[۸] گفته می‌گردد پس از درگذشت فاطمه معصومه(س)، موسی بن خزرج عبادتگاه اورا باقی گذاشت و به احترام وی مسجدی بر آن منزل سازه کرد.[۹]منزل محل سکونت حضرت معصومه امروزه در میدان میر قراردارد و عبادتگاه وی به بیت النور دارای اسم و رسم شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.[۱۰]

بعد از درگذشت فاطمه معصومه(س) موسی بن خزرج بر لاشه وی نماز گزارد و زمینی که در گلشن بابلان داشت را به محل دفن وی تخصیص اعطا کرد و سایه‌بانی بر مرقد وی سازه کرد.[۱۱]

آوازه موسی بن خزرج در تاریخ تشیع به منجر میزبانی حضرت معصومه(س) هنگام ورود به قم دانسته گردیده است.[۱۲]

نقل قصه
موسی بن خزرج از امام رضا(ع) ماجرا نقل نموده است.[۱۳] همینطور احمد بن خزرج اخوی موسی، از او ماجرا نقل نموده است.[۱۴]

پانویس
رک: جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۵ـ۱۵۷.
قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۹۳، قمی، سفینة البحار، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۳۵۹.
رک: جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۷.
بسام، زبدة المقال، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۸۷.
نگاه فرمایید به: قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۲۱۳.
قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۲۱۳.
قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۲۱۳.
قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۲۱۳.
اصغری‌نژاد، اقامتگاه فاطمه معصومه س، ۱۳۷۸ش، ص۳۵.
فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۹۴.
قمی، تاریخ قم، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، ص۲۱۳.
رک: جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۷ـ۱۵۸.
روحانی طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۲۹.
نمازی شاهرودی، مستدرکات دانش رجال، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۰۸.
منابع
اصغری نژاد، محمد، «اقامتگاه فاطمه معصومه (س)»، فرهنگ وتمدن کوثر، شماره ۲۹، ص۳۵ـ۳۶، مرداد ۱۳۷۸ش.
بسام، مرتضی، زبدة المقال اینجانب معجم الرجال، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۶ق.
جعفریان، پیامبر، اطلس شیعه، طهران، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای دارای سلاح، ۱۳۹۱ش.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف اینجانب الاخبار، طهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۰ش.
فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، انتشار زائر، ۱۳۷۸ش.
قمی، حسن بن محمد بن حسن قمی، تاریخ قم، تصحیح سید جلال الدین طهرانی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
قمی، عباس، سفینة البحار، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات دانش رجال الحدیث، طهران، چاپ کننده فرزند تالیف کننده، ۱۴۱۴ق.

منزل اَرْقَم بْن اَبی‌اَرْقَم منزل‌ای که نبی اسلام در اولِ دعوت به اسلام در آنجا، عموم را به اسلام دعوت کرده و مسلمانها را یاد دادن می‌بخشید. نبی(ص) و مسلمان‌ها، به طور مخفیانه در آنجا حضور پیدا کرده و معبود را عبادت می‌کردند تا اینکه تعداد آنها به چهل مرد رسید، از آنجا بیرون گردیده و آیین خویش را آشکار کردند. این منزل در مکه، کنار کوه صفا قرار حسینیه نصرت مشهد داشت.

این منزل در تاریخ اسلام به طور یک دوران تاریخی در آمد و رویدادها زمانه مکه در کتاب‌های سیره با بیان این‌که پیش از منزل ارقم فیس داده یا این که آن گاه، معین آدرس حسینیه نصرت مشهد می‌گردد.

ارقم بن ابی‌ارقم
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: ارقم بن ابی‌ارقم
ارقَم بن ابی‌ارقم صحابی نبی(ص) و براساس نقلی، هفتمی مسلمان بود.[۱] رسول(ص) بعداز مسافرت، میان وی و زید بن راحت عهد و پیمان برادری بست.[۲] او در غزوه بدر، احد و دیگر غزوات کمپانی داشت.[۳] ارقم در هشتاد و چندین سالگی در مدینه در حین معاویه رزرو حسینیه نصرت مشهد درگذشت.[۴]

منزل ارقم
منزل ارقم در مکه، کنار کوه صفا قرار داشت.[۵] رسول اسلام در اولِ دعوت به اسلام در منزل ارقم، عموم را به اسلام دعوت کرده و مسلمان‌ها را آموختن می‌اعطا کرد.[۶] رسول و مسلمان ها در منزل ارقم به‌شکل مخفیانه معبود را عبادت می‌کردند.[۷] وقتی که تعداد آنان به چهل مرد رسید، از آنجا بیرون گردیده و آیین خویش را آشکار شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد کردند.[۸]

منزل ارقم به دلیل نقشی که در اولِ دعوت به اسلام داشت «دارالاسلام؛ منزل اسلام» خوانده میشد.[۶] این منزل در تاریخ اسلام به طور یک دوران تاریخی در آمد و حادثه ها زمان مکه در کتاب‌های سیره با بیان این‌که پیش از منزل ارقم فیس داده یا این که آن‌گاه، مشخص و معلوم میگردد.[۹]

ارقم ابعاد منزل خویش را تحت عنوان صدقه قرار بخشید که قابلیت و امکان خریدوفروش ندارد.[۱۰] به همین جهت فرزندانش که در آن مستقر می‌شدند، مالی را تحت عنوان اجاره پرداخت می‌کردند.[۱۱] تا اینکه منصور عباسی فرزندان ارقم را بدون چاره کرد منزل را به وی بفروشند و وی نیز آن‌را به فرزندش مهدی کادو بخشید[۱۲]

بعد ها مهدی آن منزل را به همسرش خیزران اعطا کرد.[۱۳] خیزران نیز در این جا مسجدی ایجاد کرد.[۱۲] این منزل تا برهه زمانی‌ها به «دار الخیزران؛ منزل خیزران» مشهور بود.[۵] این منزل در سال ۱۳۷۵ق در توسعه و گسترش‌ای که فرصت سعود بن عبدالعزیز شکل گرفت، درون مسجد الحرام قرار داده شد.[۹]

پانویس
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۹۷.
ابن‌سعد، طبقات الکبری،‌ ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۸۵.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۹۸.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۵.
ابونعیم اصفهانی، معرفة الصحابة، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۹۳.
ابن‌سعد، طبقات الکبری،‌ ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۸۳-۱۸۴.
صالحی دمشقی، سبل الهدی، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳۱۹.
ابن‌قانع بغدادی، معجم الصحابة، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۴۹.
جعفریان، اثرها اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۷.
ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۲۷۹.
ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۲۸۰.
صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۰۱ق، ج۸، ص۳۶۳.
ابن‌جوزی، صفة الصفوة، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲

تَفضیلُ أمیرالمؤمنین(ع) کتابی به لهجه عربی تاثیر روحانی موثر(درگذشت ۴۱۳ق) میباشد. زمینه کتاب درباره فضیلت ها حضرت علی(ع) و ثابت برتری اوست. روضه خوان موءثر درین تاثیر با استناد به روایات شیعه و سنی، فضائل امام علی(ع) بر کلیه پیامبران جز رسول اسلام را به ثابت رسانده میباشد. این تاثیر به گویش فارسی نیز ترجمه حسینیه نصرت مشهد گردیده‌است.

معرفی تالیف کننده
نوشته‌ی علمیٔ مهم: روحانی موثر
محمد بن محمد بن نعمان دارای شهرت به روضه خوان اثر گذار از علمای شیعه دوازده امامی در نصفه دوم قرن چهارم و قرن پنجم هجری قمری بوده میباشد. او از شاگردان روضه خوان صدوق بود و سید رضی، سید مرتضی و روضه خوان طوسی از شاگردان وی آدرس حسینیه نصرت مشهد بوده‌اند.

اسم‌های دیگر کتاب
برای این کتاب اسم‌های دیگری نیز نقل شده میباشد؛ به عنوان مثال:

تفضیلُ علی(ع) عَلی الاُمّة
تفضیلُ علی(ع) عَلی سائرِ الاُمة
تفضیلُ أمیرالمؤمنین(ع) علی سائر الأئمّة
تفضیلُ أمیرالمؤمنین(ع) عَلی سائر البَشَر
تفضیلُ أمیرالمؤمنین(ع) علی سائر الأصحاب
تفضیلُ أمیرالمؤمنین(ع) عَلی جَمیعِ الأنبیاءِ غَیرَ رزرو حسینیه نصرت مشهد مُحمّد(ص).[۱]
تاریخچه کتابت
مسأله تفضیل امیر المؤمنین علی(ع) از مسائلی میباشد که از قدیم فی مابین متکلمان مسلمان گزینه دعوا بوده میباشد. غیر از شیعه ها گروههای دیگری از مسلمانها نیز قائل به مسأله تفضیل می‌باشند البته در دایره شمول آن اختلاف حیث دارا هستند. همانطور که ابن ابی الحدید در پیشگفتار تفصیل نهج البلاغه ذکر داشته، بین گروههای معتزله درین مسأله اختلاف‌لحاظ شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۲]

کتاب‌های فراوانی به‌وسیله علما و پژوهشگران اسلامی درباره آن نگاشته گردیده مانند:

«التفضیل» نوشته ابوطالب عبیدالله بن احمد بن یعقوب بن نصر أنباری
«التفضیل» نوشته عجم بن حاتم بن ماهویه قزوینی
«تفضیل أمیر المؤمنین(ع)» نوشته ابوالفتح کراجکی
«تفضیل علی(ع) علی أولی‌العزم اینجانب الرسل» نوشته سید هاشم بحرانی
«تفضیل أمیرالمؤمنین(ع) علی غیر النبی(ص)» نوشته سید محمد بن سید دلدار علی نقوی
«تفضیل أمیرالمؤمنین(ع) علی مَن عدا خاتم النبیین(ص)» نوشته علامه مجلسی.[۳]
نحوه مؤلف
مؤلف درین کتاب با عباراتی معمولی و سرازیر به نظارت فضائل امیر مؤمنان پرداخته و کوشیده میباشد با طریق‌های متفاوت به عامل بپردازد.[۴]

روضه خوان موءثر در‌این کتاب در هشت فصل، فضیلت و برتری علی بن ابیطالب(ع) را بر مجموع آدم، غیر از خاتم الأنبیاء حضرت محمد(ص) به ثابت رسانده میباشد.[۵]

عنا وین کتاب

ترجمه کتاب تفضیل امیرالمؤمنین(ع)
روضه خوان اثرگذار در‌این کتاب به‌این مباحث اشاره دارااست:

حدیث طیر مشوی
برهان به رده حضرت علی(ع) در آخرت بر جایگاه آن حضرت در عالم
دلیل به احادیث شیعه
عامل به احادیث اهل تسنن
دلیل به جهاد آن حضرت بر جایگاه وی
اظهار نظر تیم‌های گوناگون شیعه درباره جایگاه و جایگاه امیر مؤمنان حضرت علی(ع)
ادله به آیه مباهله بر فضیلت علی(ع) بر تمامی بشر‌ها به غیر از حضرت پیامبر پروردگار(ص)
دلیل به حرف حضرت پیامبر آفریدگار که فرموده میباشد:‌ای علی! دوستی با تو دوستی با اینجانب و دشمنی با تو دشمنی با اینجانب و نزاع با تو نزاع با اینجانب میباشد.[۶]
صدوق کتابش را با بحثی درباره افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از بینش فرقه‌های متفاوت شیعه استارت کرده و مقداری از اقوال را نقل کرده و در اولیه فصل با آیه مباهله برهان بر فضیلت امیرالمؤمنین بر کلیه جز پیامبراکرم(ص) گردیده است چون فرستاده براساس تصریح خودش برگزیدگان فرزند بشر میباشد[یادداشت ۱] و زیرا امیرالمؤمنین (ع) براساس آیه مباهله نفسِ نبی وعِدل و مثل و مانند اوست در سود امام علی(ع) رفیعتر از همگان جز نبی میباشد. روحانی صدوق داعیه کرده که حتی در‌صورتی‌که برهان مستقلی بر فضیلت و برتری نبی آفریدگار(ص) بر امیرالمؤمنین نداشتیم می توانستیم حکم به تساوی فرستاده و امیرالمؤمنین در فضیلت بکنیم اما زیرا عامل بر برتری و فضیلت پیامبراکرم(ص) داریم؛ امام علی(ع) بر همگان ـ جز رسول (ص) ـ فضیلت داراست. [۷] فصل آخری کتاب را صدوق تخصیص به ثابت فضیلت امیرالمؤمنین (ع) از راه و روش جهاد و سعی وی برای آئین اسلام داده میباشد.[۸]

ورژن‌های خطی
ورژن‌ای در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی که تاریخ کتابت آن ۱۱۵۴ق میباشد.
ورژن‌ای در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی که تاریخ کتابت آن قرن سیزدهم هجری میباشد.[۹]
ترجمه و چاپ
این کتاب در سال ۱۴۱۴ق در بیروت به وسیله دارالمفید و در قم به سعی کنگره روحانی اثرگذار چاپ و با تیتر «ثابت برتری حضرت امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام» بوسیله علی‌رضا بهاردوست و محمدحسین شمسائی به فارسی ترجمه گردیده‌است.

ساره اولیه همسر ابراهیم(ع) و مامان اسحاق(ع). بنابر آنچه در دو سوره از قرآن مهربان آمده، ملائکه در ۹۰ سالگی به وی بشارت به دنیا آمدن فرزندی دادند که اسحاق اسم گرفت. ساره، ازآنجاکه ملائکه با وی صحبت گفته‌اند، مانند حضرت مریم و حضرت فاطمه(س)، محدَّثه خوانده می گردد. ساره سال‌ها قبل از به دنیاآمدن اسحاق، کنیز خویش هاجر را به ابراهیم داد تا از وی فرزنددار خواهد شد. روحانی صدوق، روایاتی نقل نموده است که به حسادت ساره بعد از ولادت اسماعیل اشاره دارااست. با این هم اکنون بعضی دانشمندان در دلالت و گواهی روایات ذکر شده تشکیک حسینیه نصرت مشهد کرده‌اند.

معاش
امین‌الاسلام طَبْرسی[۱] و ابوالفتوح رازی،[۲] مفسران شیعه قرن ششم قمری، معتقدند ساره فرزند هاران بن یاحور و دخترعموی ابراهیم(ع) میباشد؛ اما در برخی احادیث منابع شیعه، ساره فرزند لاحِج فرستاده و دخترخاله ابراهیم شمرده گردیده‌است.[۳] در منابع تاریخی اقوال دیگری مانند ساره دختر بتوایل بن ناحور،[۴] دختر لابن بن بثویل بن ناحور[۵] و دختر ملک حَرّان[۶] نیز، نقل گردیده آدرس حسینیه نصرت مشهد است.

ابن قُتَیبَه آئینَوَری تاریخ‌نگار اهل‌سنت قرن سوم از تورات نقل کرده که ساره برادرزاده ابراهیم میباشد. مبتنی بر نقل او، ساره و لوط(ع) اخوی و خواهرِ پدری و فرزندان هاران، اخوی ابراهیم‌ می باشند.[۷] ابن کثیر، مورخ اهل‌سنت (درگذشت ۷۷۴ق)، این قسم را رد کرده و عهد و پیمان دارای اسم و رسم را این دانسته که ساره دخترعموی ابراهیم بوده میباشد.[۸] عبدالصاحب حسینی عاملی مولف کتاب «الانبیاءُ حیاتُهُم، قِصَصُهُم» این نظر را دارد، لوط اخویِ مادری ساره میباشد، خیر اخویِ پدری وی؛ براین اساس ساره برادرزاده ابراهیم وجود ندارد. به گفته وی، ساره دخترعمو و دخترخاله ابراهیم بوده رزرو حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۹][یادداشت ۱]

ساره به همدم لوط، به ابراهیم ایمان آورد و یکتاپرست شد.[۱۰] وی همینطور با حضرت ابراهیم(ع) وصلت کرد.[۱۱] ساره، یکی زیباترین زنان عصر خویش معرفی گردیده است.[۱۲] وی زمین‌های کشاورزی و دام‌های فراوان داشته و همگی بودجه‌اش را در چنگ ابراهیم قرار داده شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۳]

مسافرت به مصر
بعد از دعوت ابراهیم به یکتاپرستی درباره‌یِل، گردآوری‌ یه خرده به وی ایمان آوردند، و ابراهیم به همین عامل به همپا ساره و لوط، به شام مسافرت کرد، ‌البته با سرایت قحطی و بیماری، ساره به یار همسرش ابراهیم(ع)، رهسپار مصر شد.[۱۴] بنابر احادیث تاریخی، سلطان مصر از زیبایی ساره باخبر شد[۱۵] و ابراهیم در جواب به اینکه چه نسبتی با ساره دارااست، او‌را خواهر خویش معرفی کرد.[۱۶] چنانکه ابن اثیر گفته، ابراهیم ازآنجاکه می‌دانسته در حالتی که ساره را همسر خویش معرفی نماید، فرمان روا فرمان قتل اورا صادر خواهد کرد تا ساره را تصاحب نماید، واقعیت را نهفته نموده است.[۱۷] پاد شاه مصر، ساره را احضار می‌نماید و عملکرد می‌نماید اورا تصاحب نماید، البته در همین حین، دستش کم آب میگردد.[۱۸] پاد شاه از ساره میخواهد دعا نماید که دستش مجدد سلامت خواهد شد، تا او‌را رها نماید، البته بعداز دعای ساره و سالم دست شاه، وی مجدد عملکرد می‌نماید به ساره مجاورت گردد و این حادثه سه توشه صورت می دهد.[۱۹] شاه بعداز آن، از کردهٔ خویش منصرف می‌گردد، کنیزی به اسم هاجر، و هدایایی به ساره میبخشد و او‌را آزاد می‌نماید.[۲۰]

به گفته علامه طباطبایی اینکه ابراهیم ساره را خواهر خویش معرفی نموده باشد با منزلت نبوت سازگار وجود ندارد و از تناقاضات تورات کنونی میباشد که در منابع تاریخی و حدیثی اهل سنت وارداتی میباشد.[۲۱] همینطور بر پایه ی روایتی که علامه طباطبایی از الکافی نقل کرده ابراهیم در‌این داستان ساره را همسر خویش معرفی کرد و هر توشه که دست پاد شاه کم آب می شد به دعای ابراهیم بود که دست وی به شرایط گذشته برمی‌گشت.[۲۲]

بشارت فرزند در ۹۰ سالگی
چنانکه در منابع تاریخی آمده، ملائکه الهی در ۹۰ سالگی ساره، به وی بشارت میلاد فرزندی دادند.[۲۳] وی از راز ناباوری خندید و اظهار‌کرد که چطور ممکن میباشد زنی سالخورده باردار خواهد شد؟[۲۴] وی بعد از مدتی حامله شد. اسحاق، فرزند وی و ابراهیم میباشد.[۲۵] در دو سوره از قرآن کریم و مهربان، به بشارت ملائکه و برخورد ساره به فرزنددار شدن خویش اشاره گردیده است.[۲۶]

ساره قبل از بشارت به بارداری، ازآنجاکه نازا بود، کنیز خویش، هاجر را به همسرش ابراهیم میبخشد تا از وی صاحب و مالک فرزند گردد و بعداز آن،‌ اسماعیل، فرزند ابراهیم و هاجر متولد می شود.[۲۷]

زمان مرجعیت

سید ابوالقاسم خویی، سید محسن طباطبایی حکیم، سید محمود شاهرودی و سید علی تبریزی.

بعداز درگذشت میرزا محمدحسین نائینی (۱۳۱۵ش)، بعضا مقلدان وی به سید محسن حکیم رجوع و برگشت کردند و بعد از درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی (۱۳۲۵ش)، مرجعیت وی ثبت شد. سید محسن حکیم بعد از درگذشت بروجردی در سال ۱۳۴۰ش، آوازه بیشتری به‌دست حسینیه نصرت مشهد آورد.[۱۳]

اقدامات فرهنگی - اجتماعی
شماری از اقدامات فرهنگی و اجتماعی محسن حکیم عبارتند از:

تاسیس یا این که تجدید بنا و نوسازی ده‌ها مسجد، حسینیه و بنای فرهنگی.
تأسیس کتابخانه‌ای همگانی مکتبة آیة الله الحکیم العامة در نجف و ساخت‌و‌ساز شعبه‌هایی از آن در بعضی شهرهای عراق و نیز در کشورهایی زیرا اندونزی، کشور‌ایران، بحرین، پاکستان، سوریه، لبنان، مصر و آدرس حسینیه نصرت مشهد هند.
هواخواهی دنیوی و معنوی از نشریاتی مانند الاضواء، رسالة الاسلام، النجف، الایمان، الثقافة الاسلامیة و سلسله کتاب‌ها و جزوه‌هایی با تیتر «مِنْ هُدَی النجف».
هواخواهی از نویسندگان، خطیبان، ادیبان و شاعرانی که فرهنگ وتمدن اسلامی را توسعه می‌دادند و با فکر‌های الحادی و کمونیستی یا این که انحرافی رویارویی رزرو حسینیه نصرت مشهد می‌کردند.
ارسال کردن هیئتی به هند برای رفع اختلاف دربین عالمان.
موضع‌گیری در اعتراض به قتل‌عام مسلمانها پاکستان.
دفاع از تأسیس المجلس الاسلامی الشیعی الاعلی در لبنان.
موضع‌گیری درباره اخوان‌المسلمین مصر.[۱۴]
ساماندهی حوزه

تلگراف آیت الله حکیم به جمال عبدالناصر
بعضی از اقدامات سید محسن حکیم برای ساماندهی ناحیههای علمیه شیعه شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد عبارتند از:

اپ‌ریزی برای ارتقا شمار طلاب؛ چنانکه شمار طلاب در حوزه علمیه نجف، از ۱۲۰۰ بدن به حدود هشت هزار نفر رسید.
تأسیس مکتب علم ها اسلامی و غنابخشیدن به دروس حوزه با برقراری درس‌هایی زیرا فلسفه، حرف، تعبیر و اقتصاد.
نرم‌افزار‌ریزی برای آشنا شدن طلاب با پندار‌های الحادی مانند مارکسیسم، و دقت دادن بزرگان حوزه به خطر آنان.
تمرکززدایی از حوزه و توسعه و گسترش ناحیههای علمیه در شهرها و بخش ها دوردست و بقیه کشورها مانند پاکستان، ایالات متحده عربی و کشورهای آفریقایی.
اهتمام به وام ها و الزامات علم آموزی و اسکان طلاب فرنگی؛ مثلا تخصیص مکتب‌ای در نجف به طلاب هند و مکتب‌ای به طلاب افغانستان و کشمیر.[۱۵]
نزاع با کمونیسم
بعداز کودتای عبدالکریم قاسم در عراق و به اقتدار وصال وی در ۱۳۳۷ش، قضیه قابل قبولی برای رواج ذهن ها کمونیستی و ثبت قانون ها ناسازگار با احکام دینی مهیا شد. آیت الله حکیم به طور رسمیً به ثبت این مقررات اعتراض کرد و عالمان و خطیبان را به مطلع سازی عموم از ماهیت ضد فقهی آن فراخواند. وی همینطور با صدور دو فتوای تاریخی در ۱۳۳۸ش، پیوستن به حزب کمونیست را از منظر دینیً غیرمجاز و در حکم شرک و الحاد یا این که اشاعه بی دینی و الحاد دانست. [یادداشت ۱]به دنبال این فتوا، دیگر عالمان نجف هم فتواهای شبیه دادند و آخر و عاقبت عبدالکریم قاسم را به معذرت خواهی واداشتند.[۱۷]

مرقد سید محسن حکیم
عمل‌های سیاسی درون عراق
برخی از عمل‌های سیاسی سید محسن حکیم در درون عراق عبارتند از:

تأسیس و ثبت جماعت العلماء فی النجف الاشرف.
هجرت به بغداد در ۱۳۴۲ش در اعتراض به رژیم بعثی حکومت عبدالسلام عارف و حبس و شکنجه معارضان.
اعتراض شدید به سیاست طایفه‌گرایی، تبعیض مذهبی و تفرقه‌افکنی.
اعتراض به ثبت ضابطه ملی‌سازی بعضی از کمپانی‌های تجاری در ۱۳۴۳ش که به تضعیف توان مالی شیعه ها می‌انجامید.
عکس العمل شدید به تصمیم حکومت عبدالسلام عارف در سرکوب کردهای شمال عراق. او با فتوا به روا نبودن نزاع با کردها، از کشتار آن‌ها خودداری کرد.[۱۸]

مرقد آیت الله حکیم در کتابخانه
شغل‌ها نسبت به مسلمان ها عالم
سید محسن حکیم به مورد فلسطین آلرژی ویژه‌ای علامت می‌بخشید. وی در قبال تهاجم رژیم صهیونیستی اسرائیل به فلسطین در سال ۱۳۴۶ش، کلیه مسلمان ها را به ایستادگی و بسیج تجهیزات فراخواند، به رسمیت شناختن اسرائیل از جانب حکومت وقت کشور ایران را محکوم کرد و در اتفاق حریق زدن مسجد الاقصی در ۱۳۴۸ش، با صدور بیانیه‌ای، مسئولیت فقاهتی و تاریخی مسلمان‌ها را در قبال صهیونیست‌ها یادآور شد.[۱۹]سید احمد شبیری زنجانی اطمینان داشت که خلال ملا بودن فهم مصالح همگانی اسلام از وضعیت مرجعیت عامه میباشد وسید محسن حکیم را واجد این شرط می دانست. [۲۰]

بیان شده در جریان محکومیت سید قطب (از رهبران تکان اسلامی مصر) از سوی نظام جمال عبدالناصر، محسن حکیم در ۶ جمادی‌الاول ۱۳۸۶ق با ارسال تلگرافی خطاب به جمال عبدالناصر، خواهان کنسل حکم اعدام او و دوستانش شد.[۲۱][یادداشت ۲]

موضع ها حکیم در مواجهه با رویدادهای کشور ایران
آیت‌اللّه حکیم در بعضی از رویدادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، مخالفت خویش را با کارایی حکومت محمدرضا پهلوی علامت اعطا کرد؛ مثلا:

برخورد شدید به ثبت لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی.
اظهار تأثر شدید از کشته شدن یک‌سری فراگیر در حادثه فیضیه و ارائه این توصیه که علما تیم‌جمعی به عتبات سفر نمایند تا وی بتواند رأی مصرح خویش را درباره دولت جمهوری اسلامی ایران صادر نماید. امام خمینی و شماری دیگر از علمای قم در جواب بدین سفارش، سفر را به صلاح ندانستند و حضور در کشور‌ایران را ضروری قلمداد کردند.
محکومیت رخداد ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ش و اعلام ناتوانی حکومت کشور ایران در اداره کشور.[۲۲]
عدم ملازمت و همراهی در برخی مسائل: حسینعلی منتظری در کتاب خاطرات خویش، آورده که بعضا، ذهن حکیم را نسبت به آیت‌الله خمینی مغشوش کرده بود‌ و به همین ادله، وی با آیت‌الله خمینی ملازمت و همراهی و همیاری نمیکرد.[یادداشت ۳]
تک‌نگاری
کتاب «احیاگر حوزه علمیه نجف، آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم» تاثیر صفاء‌الدین تبرائیان میباشد که به معاش، کار‎‌ها و نقش آیت‌الله حکیم تحت عنوان مرجع شیعه در عالم اسلام میپردازد. این کتاب از سوی راءس اوراق انقلاب اسلامی منتشر گردیده است.[۲۳]

کتاب «مرجع بعدازظهر آیت‌الله العظمی حکیم به قصه تصویر» نیز تاثیر تبرائیان میباشد که در آن بیشتراز ۳۰۰ تصویر از آیت‌الله حکیم، فرزندان و شاگردانش و بناهای عتبات عالیات عده شد‌ه‌است.

کتاب الامام الحکیم، نوشته سید احمد حسینی اشکوری نیز، به گستردن‌هم اکنون سید محسن حکیم پرداخته میباشد.[۲۴]

برتری اهل‌بیت
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: برتری اهل‌بیت(ع)
نقل شده از حدیث ثقلین، به‌روشنی برتری اهل‌بیت بر سایر افراد به دست میاید؛ چون نبی(ص)‌ تنها آنان را در کنار و ستون قرآن قرار داده میباشد. ازاین‌رو، به عبارتی‌سیرتکامل که قرآن کریم و مهربان بر مسلمان ها برتری داراست، اهل‌بیت نیز از سایرافراد حسینیه نصرت مشهد برترند.[۱۶۷]

ولایت و رهبری
از نگاه جعفر سبحانی، دعوت نبی(ص) به تمسک به کتاب و اهل‌بیت در حدیث ثقلین، دلالت می‌نماید که رهبری سیاسی منحصربه‌فرد به اهل‌بیت میباشد.[۱۶۸] در بعضا از نقل‌های حدیث ثقلین، به مکان ثقلین، از قرآن و اهل‌بیت با تیتر «خلیفتَین» (دو جانشین) تعبیروتفسیر گردیده است.[۱۶۹] مبتنی بر این نقل، اهل‌بیتْ خلیفه و جانشینان پیامبرند و جانشینی آن‌ها همگی‌جانبه میباشد و دربرگیرنده کارها سیاسی و رهبری نیز میشود.[۱۷۰] همینطور بی‌قیدوشرط بودن وجوب تبعیت از اهل‌بیت را از دلایل رهبری سیاسی آن‌ها دانسته‌اند؛ چون وجوب تقلید، تمامی بایدها و نبایدهای مرتبط با معاش مسلمانها اعم از مسائل عبادی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را مشمول می شود. ازاین‌رو در مسائل سیاسی و مرتبط با جامعه و حکومت نیز تقلید از آن‌ها واجب آدرس حسینیه نصرت مشهد میباشد.[۱۷۱]

عدم اختلاف دربین قرآن و اهل‌بیت
از سایر برداشت‌های کلامی از حدیث ثقلین این میباشد که براساس عبارت «لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض»، اختلافی بین قرآن و اهل‌بیت نیست.[۱۷۲] از دید محمد واعظ‌زاده خراسانی، برهان توافق و هماهنگی قرآن و اهل‌بیت این میباشد که دانش امام مستند به دانش فرستاده(ص) میباشد و در غایت به وحی الهی منتهی میشود. به همین برهان هیچ زمان اختلافی فی مابین آن‌دو نیست و آن‌دو همواره با هم موافق و هماهنگ رزرو حسینیه نصرت مشهد می‌باشند.[۱۷۳]

دلالت حدیث بر تحریف‌ناپذیری قرآن
آورده شده حدیث ثقلین بر مصونیت قرآن از تغییر تحول و تحریف دلالت داراست؛ چون رسول(ص) در آن تصریح کرده که قرآن و اهل‌بیت تا روز قیامت باقی می باشند و هرکس به آن‌دو تمسک نماید، منحرف نخواهد شد. در صورتیکه قرآن محفوظ از تغییر‌و تحول عدم وجود، تمسک و تاسی از آن موجب گمراهی شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میشد.[۱۷۴]

بینش اهل‌سنت
عالمان اهل‌سنت نیز برداشت‌هایی از حدیث ثقلین داشته‌اند که برخی از آن ها اینگونه میباشد: از لحاظ ابن‌حجر هیتمی و شمس‌الدین سخاوی، محدث و مفسر شافعی‌مذهبِ قرن نهم قمری، در روایات ثقلین بر مودت اهل‌بیت، احسان و احترام به آنان، بزرگداشت آن‌ها و ادای دستمزد واجب و مستحب آنان تأکید و ترغیب شد‌ه‌است؛‌ چون اهل‌بیت، به نظر فخر و حَسَب و نَسَب، شریف‌ترین عموم روی زمین‌اند.[۱۷۵]

علی بن عبدالله سَمهودی گفته میباشد از این حدیث فهمیده می گردد که تا روز قیامت، کسی از عترت وجود دارااست که آمادگی دارااست به وی تمسک خواهد شد تا ترغیب ذکر شده درین حدیث، بر وی دلالت نماید؛ همچنان‌که قرآن اینگونه میباشد. ازاین‌رو، آنها (یعنی عترت) اَمان اهل زمین‌اند و زیرا از در بین بروند، اهل زمین نابود می گردند.[۱۷۶]

به لحاظ عبدالرؤوف مناوی از عالمان شافعی‌مذهبِ قرن دهم و یازدهم قمری، حدیث ثقلین تصریح داراست که فرستاده(ص)‌ به امتش وصیت کرد با قرآن و اهل‌بیت بهتر اخلاق نمایند، آن‌ها را مقدم بر خویش بدارند و در آیین به آن‌ها تمسک نمایند. به‌گفته او، این حدیث دلالت داراست که تا روز قیامت، در هر وقتی، می بایست کسی از اهل‌بیت که اهلیت و صلاحیت تمسک و تاسی دارااست، وجود داشته باشد.[۱۷۷]

سعدالدین تفتازانی، متکلم اشعری‌مذهب قرن هشتم قمری این نظر را دارد حدیث ثقلین اشاره به برتری اهل‌بیت بر سایر افراد داراست و ملاک برتری آن ها دانش و زهد و شرافت نَسَب آنهاست. این مقاله از قرار تصاحب کردن آن ها در کنار قرآن و وجوب تمسک به آن‌ها به دست می آید؛ چون تمسک به قرآن جز کار به دانش و هدایت قرآن و عترت وجود ندارد.[۱۷۸]

فضل و ادب بن روزبهان، از عالمان اهل‌سنت در قرن نهم و دهم قمری هم بر آن میباشد که روایات ثقلین دلالت بر وجوب تمسک و تبعیت از اهل‌بیت در گفتار و جاری ساختن، بزرگداشت و احترام و مودت به آن ها دارااست؛ البته تصریحی بر امامت و خلافت آن‌ها ندارد.[۱۷۹]

کتاب‌شناسی
علمای شیعه به جز نقل حدیث ثقلین، به طور غیروابسته هم درباره آن کتاب‌هایی نوشته‌اند. بعضی از این کتاب‌ها از این قرار میباشد:

حدیث‌الثقلین، نوشته قوام‌الدین محمد وشنوی قمی: درین نوشته، اوراق متعدد این حدیث نظارت و به اختلاف لفظی در بین نقل‌های متعدد دقت ویژه‌ای شد‌ه‌است.[۱۸۰]
حدیث‌الثقلین، تاثیر نجم‌الدین عسکری: این کتاب در یک جلد و به لهجه عربی نگاشته گردیده و نگارش آن در سال ۱۳۶۵ق به نقطه نهایی رسیده میباشد.
حدیث‌الثقلین، تاثیر سید علی میلانی: این کتاب به لهجه عربی و در جواب به شبهه هاِ مطرح‌گردیده به وسیله علی احمد السالوس درباره حدیث ثقلین تألیف گردیده‌است.[۱۸۱]
حدیث الثقلین و مقامات اهل البیت(ع): این کتاب که به وسیله عده ای از طلاب بحرینی مکتب اهل‌الذکر گردآوری‌آوری و تألیف گردیده، برگرفته از سخنرانی‌های گوناگون احمد الماحوزی، دانا شیعی بحرینی درباره حدیث ثقلین میباشد.[۱۸۲]
حدیث الثقلین؛ سنداً و دلالةً: تیم‌سخنرانی‌های سید کمال حیدری میباشد که اسعد حسین علی شمری در سه فصلِ پژوهش گواهی حدیث، تحقیق دلالت حدیث و جواب به شبهه هاِ درباره آن، توده و تدوین کرده و مؤسسه اَلهُدیٰ تکثیر داده میباشد.[۱۸۳]
موسوعةُ حدیثِ الثَّقلین: این تاثیر چهارجلدی که راس ابحاث العقائدیه تدوین کرده،‌ در دو جلد در آغاز، اثرها شیعه‌ها امامی از قرن نخستین تا دهم قمری و در جلد‌های سوم و چهارم اثر ها شیعه ها زیدی و اسماعیلی تا قرن دهم قمری درباره حدیث ثقلین را رسیدگی نموده است.
جستارهای متعلق
حدیث سفینه
حدیث لوح
حدیث کساء
پانویس
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۳.
برای مثال نگاه نمائید به: بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۶۷۰؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۶،‌ ص۲۴۰؛ میر حامد حسین، عبقات الانوار، ۱۳۶۶ش،‌ ج۱۸، ص۷.
نگاه فرمائید به مازندرانی، گستردن‌الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۶، ص۱۲۴، ج۱۰، ص۱۱۸؛ میر حامد حسین، عبقات‌الانوار، ۱۳۶۶ش،‌ ج۱۸، ص۷؛ خرازی، بدایةالمعارف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۹.
واعظ‌زاده خراسانی، «پیشگفتار» در حدیث الثقلین، ص۱۷ و ۱۸.
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۲.
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۲.
میر حامد حسین، عبقات الانوار، ۱۳۶۶ش، ج۲۳، ص۱۲۴۵.
حاج منوچهری، «ثقلین، حدیث»، ص۷۳ و ۷۴.
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۲ و ۱۰۳.
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۳.
نفیسی، «ثقلین، حدیث»، ص۱۰۵.

محمدحسن مامقانی یا این که ممقانی (۱۲۳۸ق - ۱۳۲۳ق) از فقهای شیعه که بعد از وفات میرزای شیرازی به مرجعیت رسید و در ترکیه، قفقاز و جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در نواحی آذربایجان و طهران مقلّدانی مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.

معاش‌طومار
محمدحسن مامقانی در ۲۲ شعبان سال ۱۲۳۸ق در مامقان (در اطراف تبریز) دیده به جهان گشود. بابا وی عبدالله مامقانی بود که به مرجعیت رسید و بخش اعظمی از عموم آذربایجان از وی تبعیت می‌کردند. بعد از به دنیاآمدن محمدحسن، خانواده او به کربلا سفر کرد و در آنجا سکنی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گزید.

فرزندان
عبدالله مامقانی(درگذشته ۱۳۵۱ق) مالک کتاب تنقیح المقال
ابوالقاسم مامقانی (درگذشته ۱۳۵۱ق) تالیف کننده «مقباس الکرامه فی تفصیل تبصرة العلامه» و «غایة المامول فی دانش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد الاصول»
وفات
محمدحسن مامقانی در ۱۸ محرم سال ۱۳۲۳ق از جهان رفت و در نجف به‌خاک ودیعه شد.[۱] اورده شده که در سال ۱۳۸۸ق در هنگام پیشرفت بقاع، دیواره لحد فرو سرازیرشد و پیکر او را بعد از شصت‌وپنج سال سلامت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافتند.[۲]

تحصیلات
تا سال ۱۲۵۵ق در کربلا به یادگیری مقدمات علم ها اسلامی پرداخت و در ۱۷ سالگی برای ادامه علم آموزی به نجف هجرت کرد. در سال ۱۲۵۸ق به درخواست عموم و پیشنهاد مالک جواهر به مامقان برگشت تا به رواج آئین بپردازد. بعداز مدتی به تبریز رفت و تحصیلات خویش را نزد اساتید آن شهر افزود و درضمن به درس دادن سرگرم شد. در سال ۱۲۷۰ق مجدد به نجف رجوع و در حوزه علمیه نجف به علم آموزی و درس دادن پرداخت و به جايگاه اجتهاد رسید.[۳] وی از سید علی طباطبایی مولف ریاض المسائل، اذن ماجرا و اذن اجتهاد اخذ کرد.

اساتید و شاگردان
بعضی از اساتید وی عبارتند از:

ملاّ علی خلیلی نجفی
روضه خوان مرتضی انصاری
سید حسین کوه‌کمری
روضه خوان عبدالرحیم بروجردی
روحانی راضی دانا عراقی
مهدی کشف کننده الغطاء
شاگردان
از شاگردان مامقانی می‌قدرت این اشخاص را اسم پیروزی:

سید ابوالحسن اصفهانی
سید علی حکم کننده طباطبایی
محمدباقر قائنی بیرجندی [۴]
حسنعلی نخودکی اصفهانی
سید محسن امین
محمدحسین کشف کننده الغطا
ملا علی علیاری تبریزی
عبدالله مامقانی (فرزندش)
میرزا درست گو آقا تبریزی
ابوالقاسم مامقانی.[۵]
مرجعیت
پس از وفات سید محمدحسن شیرازی در سال ۱۳۱۲ هجری قمری، مامقانی به مرجعیت رسید و در ترکیه، قفقاز و جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در نواحی آذربایجان و طهران مقلّدانی داشت.[۶]

سفرها
مامقانی خلال سفرهای تحصیلی، سفرهای دیگری نیز برای تبلیغ و زیارت داشته میباشد. او در سال ۱۲۶۶ق به قفقاز رفت و بیشتراز یک‌سال در شهرهای قلعه شیشه، نخجوان، کمد دیواری و... اقامت کرد و به تبلیغ آئین پرداخت.[مستلزم منبع]

در سال ۱۳۲۲ق نیز به قصد زیارت، یاور فرزندش عبدالله مامقانی عازم مشهد شد. آن‌ها از روش کربلا، کرمانشاه و طهران به مشهد رفتند و در هر شهری که وارد می‌شدند، آیتم استقبال عموم قرار می‌گرفتند. وی در حین مسافرت خلال ذکر تعالیم شرعی به سؤالات و استفتائات عموم نیز جواب می‌بخشید.

ملاقات مظفرالدین فرمان روا قاجار با وی
در همین مهاجرت هنگامی برای زیارت عبدالعظیم حسنی وارد ری شد و در آنجا اقامت کرد. مظفرالدین فرمانروا قاجار یکسری نفر از وزیر و وزرا و شاهزادگان را به دیدار وی ارسال کرد و از او دعوت کرد برای دیدار با پاد شاه به طهران برود اما وی نپذیرفت و ناگزیر خویش مظفرالدین فرمان روا به ملاقات او آمد.[۷]

اثر ها
«اصالة البرائة»
«بُشری الوصول الی اَسرار دانش الاصول» در هشت جلد
«ذرایع الاعلام فی تفصیل شرایع الاسلام» در شش جلد
«غایة الآمال»
«المواعظ».[۸]
پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۵۰.
پورتال اهل بیت
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۵۰
رحمان‌ثنا، نوشته‌ی‌علمی معرفی کتاب «الفوائد الرجالیه».
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۵۱.
حرزالدین، معارف الرجال، ج۲، ص۱۳ و ۲۴۴؛ انصاری، زندگانی و شخصیت روضه خوان انصاری، ص۲۳۹؛ طباطبایی‌مجد، پژوهشگران آذربایجان، ص۱۱.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۵۱.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۵۱.
منابع

درگذشت مشکوک

تشییع‌جنازه سید مصطفی خمینی در نجف اشرف
سید مصطفی در ۴۷ سالگی در ۱ آبان ۱۳۵۶ش در نجف اشرف و به صورت ناگهانی درگذشت. امام خمینی بعداز درگذشت فرزندش در پیامی کوتاه اینگونه نوشت: «در روز یک شنبه نهم ذی القعده الحرام ۱۳۹۷ مصطفی خمینی، نوروروشنایی بصرم و مهجه قلبم فوت کرد و به جوار عفو و بخشش حق والا رهسپار حسینیه نصرت مشهد شد.
اللهم ارحمه واغفر له واسکنه الجنة بحق اولیائک الطاهرین علیهم الصلوة والسلام.»[۲۷] پیکر سید مصطفی، بعداز تشییع و اقامه نماز به وسیله آیت الله خویی، در اتاق خرد در ضلع شرقی تراس طلای بقعه امیرالمومنین و در کنار قبر محمد حسین غروی اصفهانی (شرکت)، به خاک سپردند. پزشکان انگیزه وفات او‌را مسمومیت دانستند و برای پر‌نور شدن فرمان توصیه کالبد شکافی دادند که امام خمینی با آن مخالفت کرد. ساواک و دولت عراق انگیزه مرگ او‌را بروز سکتۀ قلبی اعلام کردند.[۲۸] با این هم اکنون گفته شد حکومت پهلوی و ساواک در مرگ وی نقش آدرس حسینیه نصرت مشهد داشته‌اند.[۲۹]

مرقد سید مصطفی خمینی، در تراس طلا و جواهرات مقبره امیرالمؤمنین
امام خمینی در سخنرانی روز ۱۰ آبان ۱۳۵۶ در نجف اشرف، درگذشت سید مصطفی را از لطف ها خفیه الهی دانست.[۳۰]درگذشت سید مصطفی به تشدید پیکار با حکومت پهلوی، تحکیم رهبری امام خمینی و ساخت‌و‌ساز وحدت و یکپارچگی دربین نیروهای مخالف حکومت پهلوی انجامید.[۳۱]همزمانی وفات مشکوک سید مصطفی خمینی با سالروز تولد امام رضا(ع) منجر تعطیلی مجالس جشن و پای کوبی در برخی شهر‌ها مانند رزرو حسینیه نصرت مشهد قم شد. [۳۲]

اثر ها مرتبط
در خصوص سید مصطفی خمینی تا به امروز اثراتی منتشر شد‌ه‌است. برخی از این اثر ها عبارتند از: آرزو اسلام: شخصیت علمی و مبارزاتی آیت‌الله مصطفی خمینی (ره)/ گردآورنده: موسسه تهیه و تکثیر اثر ها امام خمینی (ره)، چاپ و تکثیر شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد عروج
رفلکس‌ها و پیامدهای رحلت اسرارآمیز آیت‌الله مصطفی خمینی به ماجرا سندها/ سجاد راعی‌گلوجه، راءس سندها انقلاب اسلامی
تعبیر و تفسیر شیخ: گزارشی از تعبیر و تفسیر علامه مجاهد شهید آیت‌الله حاج‌آقا سیدمصطفی خمینی (قدس سره)/ محمدعلی لسانی‌فشارکی، چاپ و انتشار عروج
رمز توفان‌: یادنامه‌ آیت‌الله سید مصطفی‌ خمینی‌/ واحد مطالعه‌های‌ تاریخی‌ بنیاد انقلاب‌ اسلامی‌ و تکثیر ذره، بنیاد تاریخ‌ انقلاب‌ اسلامی
زندگینامه و مبارزات آیت‌الله سید مصطفی خمینی/ سجاد راعی‌گلوجه، موسسه ‌تهیه و تنظیم ‌و تکثیر اثرها امام ‌خمینی‌(ره)
ستاره صبح انقلاب (آیت‌الله سیدمصطفی خمینی)/ روح‌الله حسینیان، راس ورقه ها انقلاب اسلامی
شهید آیت‌الله حاج سیدمصطفی خمینی به قصه اوراق ساواک(آرزو اسلام)/ راءس رسیدگی سندها تاریخی
شهید مصطفی خمینی در نگاه تاریخ/ تدوین:جواد ملایی‌پورقرچه‌داغی، راءس پژوهشهای‌ اسلامی ‌صدا و سیما
شهید مصطفی خمینی و تفسیرش/ اکبر ثقفیان؛ زیرنظر: علی اوجبی، کتاب فروشی
لطف نهفته/ مهدی قیصری، همشهری
دسته مقاله‌ها کنگره شهید آیت‌الله مصطفی خمینی (ره): سی مهر و اولیه آبانماه ۱۳۷۶/ تکثیر شاهد
یادها و یادمانها از شهید آیت‌الله‌ سید مصطفی‌ خمینی‌(ره‌)/ کمیته‌ علمی‌ کنگره‌ شهید آیت‌الله‌ سید مصطفی‌ خمینی
همایش و کنگره مرتبط
در سال ۱۳۷۶ش، کنگره شهید آیت‌الله مصطفی خمینی روزهای ۳۰ مهر و ۱ آبان ۱۳۷۶ش در قم با حضور شخصیت‌های علمی از درون و بیرون کشور‌ایران برگزار شوید. در‌این کنگره مقالاتی در ارتباط سید مصطفی خمینی ارائه شوید. این مقاله‌ها در پوسته گروه مقاله‌ها منتشر گردیده است.[۳۳] در سال ۱۳۹۶ نیز، همایشی با اسم همایش بزرگداشت چهلمین سالگرد شهیدشدن آیت الله حاج سید مصطفی خمینی در طهران تالار اجلاس سران برگزار شد و چندین نفر که عمدتا شخصیت‌های سیاسی بودند راجع به وی حرف کردند.[۳۴]

پانویس
ثقفی، «گفتمان با والدۀ مکرمۀ شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»، ص۲۹.
«مدارج علمی علم آموزی»، پرتال امام خمینی.
میری، نگاهی به معاش علمی و اثر ها قلمی شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»، ص۳۵۶؛ «شهید ثانی از تبار امام خمینی»، ص۱۷.
باقی، «مروری بر زندگینامۀ آیت الله شهید حاج سید مصطفی خمینی»، ص۱؛ دوانی، نهضت روحانیون کشور ایران، ج۶، ص۳۳۳.
میری، «نگاهی به حیات علمی و اثر ها قلمی شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»، صص۳۵۶- ۳۵۷.
«شناخت با مهاجر شهید سید مصطفی خمینی»، ص۱۰۸.
میری، «نگاهی به حیات علمی و اثر ها قلمی شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»، ص۵۴.
حسینی تهرانی، روح مجرد، ص۶۳
مقر خبری آفتاب.
اشراقی، «رای زنی با آیت الله حاج روحانی شهاب الدین اشراقی (ره)»، ص۶۹.
تشیع، «رخ سیاسی شهید آیت الله سید مصطفی خمینی (ره)»، صص۷۲-۷۸؛ برای مثال از اقدامات سید مصطفی رک: راس سندها انقلاب اسلامی، بایگانی، پروندۀ «شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»،ش ۳۹۱، صص۲، ۵، ۸.
رک: رجبی، زندگینامۀ سیاسی امام خمینی (ره)، ج۱، صص۳۳۱-۳۳۸؛ فلاحی، سال‌های تبعید امام خمینی (ره)، ص۹۵؛ راس اوراق انقلاب اسلامی، بایگانی، پروندۀ «شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»،ش ۳۹۱، صص۱۶-۱۷.
راس ورقه ها انقلاب اسلامی، بایگانی، پروندۀ «شهید آیت الله سید مصطفی خمینی»،ش ۳۹۱، صص۳۲-۳۳.

شهیدشدن
بعضا معتقدند که مقصود امام حسین(ع) از قیام شهید شدن بوده میباشد اما از شهیدشدن تفسیرهای مختلفی گردیده است:

شهید شدن سیاسی: بر پایه ی این عقیده امام حسین(ع) با شهیدشدن خویش در‌پی سلبِ مشروعیت از حکومت یزید و نجات اسلام از دست امویان بود.[۲۷] و با این مبادرت خویش عموم را علیه حکومت وا داشت.[۲۸] به گفته محمد اسفندیاری این مشهورترین عقیده میباشد و دوستداران متعددی داراست.[۲۹] علی شریعتی، میرزا خلیل کمره‌ای، مرتضی مطهری، سید رضا صدر، جلال‌الدین فارسی، سید محسن امین، هاشم مشهور الحسنی، آیت‌الله صافی گلپایگانی و محمدجواد مغنیه از معتقدان به‌این عقیده شمرده حسینیه نصرت مشهد گردیده‌اند.[۳۰]
شهیدشدن فِدْیِه‌ای: برخی بر این باورند که امام حسین(ع) به شهیدشدن رسید تا گناهکاران را شفاعت نماید و آن ها را به درجات معنوی برساند.[۳۱] چنان‌که در مسیحیت نسبت به کشته شدن عیسی(ع) برخی اینگونه دیدگاهی دارا‌هستند.[۳۲] شریف طباطبایی، ملامهدی نراقی، ملاعبدالرحیم اصفهانی از معتقدین بدین عقیده‌اند.[۳۳] همینطور از حیث بعضی امام حسین کشته شد تا عموم برای وی شیون نمایند و به این وسیله به روش راست هدایت آدرس حسینیه نصرت مشهد شوند.[۳۴]
شهیدشدن عرفانی: مبتنی بر این نگرش امام حسین(ع) قیام کرد تا به نعمتِ شهید شدن رسد.[۳۵] و بقیه افراد (یارانش) را نیز به‌این نعمت برساند.[۳۶] در‌این تعبیروتفسیر سخنی از جنگ وجود ندارد بلکه تفسیری سیاست‌زدایانه از قیام محاسبه گردیده‌است.[۳۷] سید بن طاووس، فاضل دربندی، صفی‌علی فرمانروا، عمان سامانی و نَیِّر تبریزی تعبیروتفسیر عرفانی از قیام امام حسین(ع) ارائه رزرو حسینیه نصرت مشهد کرده‌اند.[۳۸]
شهیدشدن تکلیفی: برخی قیام امام حسین(ع) را رمزآلود معرفی می‌نمایند که از جانب پروردگار مأمور به شهیدشدن بود البته غرض آن برای انسان پر‌نور وجود ندارد و رمزّ آن را صرفا پروردگار میداند.[۳۹]
در عیب گیری عقیده شهید شدن اورده شده که‌این عقیده با گزارش‌های تاریخی که امام حسین(ع) از جان خویش حفاظت می کرد و نمی‌خواست خویش را به کشتن دهد سازگار وجود شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد ندارد.[۴۰]

حکومت و شهیدشدن
بعضی معتقدند که غرض امام حسین(ع) از قیام ترکیبی از حکومت و شهیدشدن بود. از دید این دسته امام حسین با مقصود تشکیل حکومت قیام کرد. البته وقتی که از عدم وجود هم پا و یار مأیوس شد غرض خویش را به شهیدشدن تغییر و تحول بخشید.[۴۱]

بعضی نیز معتقدند که غرض سیاسی، طرح چهارمرحله‌ای بود. مرحله نخستین از فرصت جنبش از مدینه به سوی مکه میباشد که خصوصیت آن اعتراض به حاکمیت یزید میباشد. مرحله دوم از هنگام تصمیم‌گیری برای رفتن به سوی کوفه تا واکنش با سپاه حر میباشد که قصد تصرف کوفه و عراق را دارااست. مرحله سوم از هنگام عکس العمل با سپاه حر تا مواجهه با سپاه کوفه میباشد که به فراروگریز از دست ابن زیاد می‌اندیشد و مرحله چهارم هنگام مواجهه با سپاه کوفه میباشد که شهید شدن را برمی گزیند.[۴۲]

ترکیبی از مقصود‌های مختلف
آیت‌الله مکارم شیرازی این نظر را دارد با استعمال از سخنان امام حسین و زیارت‌های آن حضرت می‌اقتدار ده غرض برای قیام امام حسین(ع) گفت.[۴۳] آن ده مقصود عبارتند از: اصلاح جامعه اسلامی و امت رسول(ص)،[۴۴] فرمان به پر اسم و رسم و نهی از منکر،[۴۵] احیای سنت فرستاده(ص) و از در بین بردن بدعت‌ها،[۴۶] امان از حق و پیکار با فسخ،[۴۷] نبرد با جهل و نجات عموم از گمراهی،[۴۸] تشکیل حکومت اسلامی،[۴۹] اجرای عدل و داد و دوری از ظلم،[۵۰] افشای رخ منافقان،[۵۱] آزمون وسیع مسلمان ها[۵۲] و منزلت شفاعت عُظمی.[۵۳]

اثر ها و عواقب
قیام امام حسین سبب ساز به اثراتی شد، برخی از آنان عبارتند از:

احیای آیین اسلام و سنت رسول
بعضی از نویسندگان مهم‌ترین تاثیر قیام امام حسین(ع) و شهید شدن اورا احیای آئین اسلام دانسته‌اند.[۵۴] به گفته امام خمینی در صورتی‌که رخداد کربلا فیس نمی‌اعطا کرد یزید بن معاویه آئین اسلام و سنت فرستاده(ص) را وارونه جلوه می‌بخشید.[۵۵]

صورت‌گیری جنبش‌های اعتراضی علیه حکومت بنی‌امیه
پس شهیدشدن امام حسین(ع) جنبش‌های اعتراضی علیه امویان صورت گرفت. به نقل از تاریخ طبری شروع قیام علیه بنی‌امیه مرتبط با سال ۶۱ق میباشد که بعد از شهید شدن امام حسین(ع) همواره گروهی از عموم برای تصاحب کردن انتقام وی اقداماتی جاری ساختن می‌دادند.[۵۶] اولیه اعتراض، عکس العمل عبدالله بن عفیف ازدی با ابن زیاد بود. وی در مسجد کوفه به سخنرانی ابن‌ زیاد که امام حسین(ع) را کذاب خوانده بود اعتراض کرد و وی و پدرش را لاف‌گو خواند.[۵۷] همینطور مبتنی بر گزارشی در تاریخ سیستان، عموم سیستان با شنیدن خبر شهید شدن امام حسین(ع) علیه حکم کننده سیستان که اخوی عبیدالله بن زیاد بود کودتا کردند.[۵۸] عموم مدینه نیز در سال ۶۳ق به رهبری عبدالله بن حَنظَلة بن ابی‌‌عامر علیه حکومت یزید بن معاویه کودتا کردند.[۵۹] علی بن حسین مسعودی تاریخ‌نگار قرن چهارم، قتل امام حسین(ع) را از دست اندرکاران کودتا عموم مدینه میداند.[۶۰]

زین‌العابدین بن جعفر بن حسین خوانساری (۱۱۹۰-۱۲۷۵ق) مشهورترین فرزند میر صغیر، از فقیهان شیعه در قرن سیزدهم قمری بود. وی اثراتی در فقه و اصول داراست و به استنساخ کتاب‌های پیشینیان نیز می‌پرداخت. نوادگان وی به چهارسوقی یا این که چهارسویی آوازه دارا هستند. مشهورترین فرزند وی محمدباقر مالک روضات الجنات میباشد و نواده وی سید محمدمهدی خوانساری، مرجع تاسی عده ای از عموم اصفهان به شمار حسینیه نصرت مشهد میرفت.

نسب
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: خویشاوندان خوانساری
زین‌العابدین مشهورترین فرزند ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری دارای شهرت به میر صغیر بود. او را سرسلسه بستگان روضاتی دانسته‌اند، که نسبشان به قبیله خوانساری و امام کاظم(ع) می رسد.[۱] زین‌العابدین خوانساری بعد از درگذشت پدرش در سال ۱۲۴۰ق از خوانسار به اصفهان رفت. و در محلۀ چهار سوق یا این که چهار سوی شیرازی‌ها سکونت گزید؛ از این رو اعقاب او به چهار سوقی یا این که چهار سویی آدرس حسینیه نصرت مشهد مشهورند.[۲]

به دنیا آمدن و درگذشت
زین‌العابدین در ۱۱۹۰ق در خوانسار چشم به جهان گشود و در ۱۲۷۵ق در اصفهان درگذشت و در تخت فولاد در تکیۀ آقا روحانی محمدتقی (تکیۀ مامان شاهزاده) به خاک امانت شد. مزار وی گزینه دقت عموم میباشد.[۳] زین‌العابدین نزد بابا و عموزادگان خویش، ابوالقاسم بن حسن خوانساری و محمدمهدی بن حسن خوانساری درس خواند. برهه زمانی کوتاهی هم در نجف علم آموزی کرد. و در ۱۲۱۰ق به اصفهان رفت. در آنجا نزد ملا علی نوری، محمدابراهیم بن محمدحسن کرباسی و علی‌اکبر بن محمدباقر ایجی شاگردی کرد. و از آنها و محمدباقر شفتی، صدر الدین عاملی، محمدمعصوم رضوی مشهدی، و محمدباقر بیدآبادی اذن اجتهاد یا این که داستان رزرو حسینیه نصرت مشهد گرفت.

زین‌العابدین خوانساری هشت پسر داشت؛ محمدجواد، محمد، علی (در کودکی از عالم رفت)، محمدباقر نویسندۀ روضات الجنات، محمدصادق، محمدکاظم، محمدهاشم، و حسن که در جوانی درگذشت. پسران وی و اعقاب لبریز تعداد وی غالباً از عالمان آیین و صاحب و مالک تألیفاتی بوده‌اند. مشهورترین آن ها نوادگان محمدباقر خوانساری می باشند. که به روضاتی مشهورند، دربین هشت پسر محمدباقر[۷]، محمدمهدی، محمدمسیح (د۱۳۲۵)، و میرزا احمد (د۱۳۴۱) آوازه بیشتری دارا‌هستند. سید حسن چهار سوقی روضاتی (د۱۳۷۷) پسر محمدمسیح روضاتی از فقها و مجتهدان اصفهان پر اسم و رسم میباشد که در نجف به خاک ودیعت گردیده شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد است.

محمدعلی روضاتی نیز فرزند محمدهاشم بن جلال‌الدین بن محمدمسیح روضاتی میباشد. زندگانی آیة الله (حسن) چهار سوقی، جامع الانساب و فهرست کتاب ها خطی کتابخانه‌های اصفهان از اثر ها اوست.[۸]

محمدمهدی موسوی اصفهانی، نوۀ محمدصادق بن زین‌العابدین خوانساری، از عالمان شرعی بود، پدرش محمد (۱۳۵۵) نیز فقید آئین بود و در کاظمین سکونت گزید. محمدمهدی از عالمان عراق اجازۀ اجتهاد و قصه داشت و در کاظمین اقامۀ نماز جماعت می کرد. وی بیش تر از پنجاه تاثیر تألیف کرد که مشهورترین آن‌ها احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة یا این که تتمیم روضات الجنات میباشد. او در ۱۳۹۱ق درگذشت و در کاظمین به خاک ودیعه شد.[۹]

دو فرزندش محمدباقر و محمدهاشم و حسن بن علی اصفهانی معروف به معلم و محمد خوانساری هم از وی اجازۀ اجتهاد و ماجرا داشتند.[۴] خوانساری از مجتهدان مبرّز و عالمان دارای شهرت اصفهان بود که کتاب‌های متعددی استنساخ کرد.[۵] بعضا اثرها زین العابدین خوانساری عبارتنداز: گستردن بر معالم الاصول نوشته حسن بن زین‌الدین عاملی
گستردن زبدة الاصول تاثیر روضه خوان بهائی
الطلع النضید در اصول فقه
رسالات متفاوت با موضوعاتی زیرا نیت، اجماع، تداخل اثاثیه، احباط و تکفیر و قواعد عربی
تفصیل خلاصة الحساب روحانی بهائی
گروه کشکول سیرتکامل بهجة الناظر و سرور الخاطر
لبه بر بعضا کتاب‌های فقاهتی و اصولی[۶]
فرزندان و نوادگان